شوک جنگ ایران به خاورمیانه

نویسنده: سعید شاه – اسلام‌آباد

دیپلماسی ایرانی: شوک جنگ ایران و پیامدهای آن، رقبای خاورمیانه را به حمایت از توافق صلح سوق داده و دولت ترامپ را وادار کرده است تا در مواجهه با مخالفت شدید اسرائیل و حامیانش در واشینگتن، یک توافق آزمایشی را بپذیرد.

این تلاش‌های دیپلماتیک در حالی صورت می‌گیرد که منطقه پس از ناتوانی واشینگتن در وارد کردن ضربه نهایی به ایران، وادار کردن به باز کردن تنگه هرمز یا محافظت از متحدان خلیج فارس خود، در حال تغییر شکل است تا با قدرت کاهش یافته ایالات متحده سازگار شود. تهران دوستان کمی در منطقه دارد، اما حفظ نظام به این معنی بوده است که همسایگانش مجبور به یافتن راهی برای سازش شده‌اند.

آندریاس کریگ، دانشیار کالج کینگز لندن، گفت که کشورهای خلیج فارس از میزان محافظت واشینگتن از اسرائیل در برابر پهپادها و موشک‌های ایران، علی‌رغم تریلیون‌ها دلار سرمایه‌گذاری خلیج فارس که به ایالات متحده سرازیر شده است، شوکه شده‌اند.

او گفت: «احتمالاً روزهای پایانی امپراتوری آمریکا در خاورمیانه را شاهد هستیم. در سراسر خلیج فارس، سرخوردگی کاملی از نفوذ آمریکا و توانایی رهبری آمریکا وجود دارد.»

این توافق موقت در پایان هفته گذشته پس از سفر مقامات پاکستانی و قطری به ایران در تلاش نهایی برای دستیابی به یک توافق کلی بین تهران و واشینگتن، مورد توافق قرار گرفت. رهبران گروهی از هشت کشور با اکثریت مسلمان در تماسی تلفنی با ترامپ در روز شنبه، از او خواستند تا توافقی را بپذیرد که به جنگ پایان دهد، تنگه هرمز را بازگشایی کند و مذاکرات در مورد برنامه هسته‌ای ایران را از سر بگیرد.

همین کشورها قبل از جنگ در واشینگتن در مقابل بنیامین نتانیاهو شکست خوردند، اما اکنون موفق شده‌اند بر نخست‌وزیر اسرائیل – که در همان روز با ترامپ صحبت کرد – غلبه کنند و رئیس‌جمهوری آمریکا اعلام کرد که این توافق «تا حد زیادی مذاکره شده است.»

ترامپ هفته گذشته گفت که نتانیاهو «هر کاری را که من به او بگویم در مورد ایران انجام خواهد داد». تیتر مقاله تحلیلی منتشر شده در روزنامه تایمز اسرائیل در روز دوشنبه این بود: «اسرائیل جنگ ایران را به عنوان شریک آمریکا آغاز کرد – و در حاشیه آن را به پایان می‌رساند.»

امارات متحده عربی که بنا به گزارش‌ها از کشورهای دیگر خلیج فارس خواسته بود به جنگ علیه ایران بپیوندند و حملات هوایی خود را انجام داده بود، در کنار عربستان سعودی، قطر، اردن، بحرین، پاکستان، ترکیه و مصر از توافق صلح حمایت کرد. به نظر می‌رسد روند ایجاد اجماع منطقه‌ای، بخشی از رقابت تلخ برای نفوذ بین امارات متحده عربی و عربستان سعودی را ترمیم کرده، به طوری که در هفته‌های اخیر چندین تماس تلفنی بین حاکمان آنها برقرار شده است.

پیامدهای جنگ، چشم‌انداز کمی برای پیوستن کشورهای بیشتر به توافق‌نامه‌های امضا شده توسط ترامپ برای ایجاد روابط بهتر بین اسرائیل و چندین کشور عربی باقی می‌گذارد، علی‌رغم درخواست او در روز دوشنبه مبنی بر اینکه همه کشورهای درگیر در مذاکرات صلح باید به آن بپیوندند. طبق گزارش‌ها، وقتی ترامپ روز شنبه از طریق کنفرانس تلفنی از کشورهای بیشتری خواست تا به این توافق‌نامه بپیوندند، با سکوت مواجه شد. اسلام‌آباد، که رهبری تلاش‌های میانجیگری را بر عهده داشت، گفته که تفرقه در جهان اسلام فقط به نفع اسرائیل است.

مسعود خان، سفیر سابق پاکستان در ایالات متحده، گفت که موفقیت اسلام‌آباد، آوردن کشورهای دیگر به روند صلح بوده است. ترکیه، مصر، عربستان سعودی و قطر از کانال‌های خود برای حمایت از این تلاش استفاده کردند.

او گفت: «پاکستان نمی‌توانست به تنهایی پرواز کند. برای اینکه میانجیگری خود را بسیار معتبرتر کند، باید از مناطق اطراف خود حمایت می‌کرد.»

انتظار می‌رود حضور ایالات متحده در خاورمیانه، که در بیش از دوازده پایگاه پراکنده است، همچنان ادامه یابد. اما کشورها در حال تماس با شرکای امنیتی بیشتری در منطقه و فراتر از آن هستند و قرار است اروپا نقش بزرگتری ایفا کند. در طول جنگ، پاکستان نیروها و جت‌های جنگنده‌ای را برای دفاع از عربستان سعودی اعزام کرد، در حالی که سربازان و هواپیماهای مصری در امارات متحده عربی، بزرگترین حامی مالی قاهره، مستقر بودند. همچنین صحبت‌هایی در مورد انعقاد توافق‌نامه‌های عدم تجاوز با ایران وجود دارد.

ترامپ می‌گوید که او قراردادهای بدی نمی‌بندد، اما حتی تندروهای جمهوری‌خواه هم اکنون در این مورد تردید دارند.

عبدالخالق عبدالله، استاد علوم سیاسی در امارات، گفت که کشورش می‌خواست ایران را بدون موشک و پهپاد، بدون گروه‌های نیابتی و بدون فعالیت هسته‌ای ببیند، اما در نهایت این امر محقق نشد.

او گفت: "امارات متحده عربی کشوری بسیار عملگراست. ایران همچنان یک تهدید بزرگ است، اما دیگر آن ایران امپراتوری نیست که در ۲۰ سال گذشته دیده‌ایم."

او گفت که خاورمیانه جدیدی با ترکیه، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس در حال ظهور است که برای پر کردن خلاء ناشی از تضعیف تهران با هم رقابت می‌کنند.

یکی از محورهای نوظهور بر عربستان سعودی و پاکستان متمرکز است که سال گذشته یک پیمان دفاعی مشترک امضا کردند. مذاکراتی برای ورود ترکیه، قطر و مصر به این ترتیبات که "ناتوی مسلمان" نامیده می‌شود، انجام شده است. در طرف دیگر، اتحادی بین امارات، هند، اسرائیل و ایالات متحده وجود دارد که به عنوان گروه I2U2 شناخته می‌شود.

اچ.ای. هلیر، عضو ارشد اندیشکده موسسه خدمات متحد سلطنتی در لندن، گفت که منطقه محاسبه کرده که تغییر رژیم در تهران بسیار خطرناک است زیرا می‌تواند به فروپاشی دولت و هرج و مرج منجر شود، چیزی که فقط اسرائیل می‌خواهد. همچنین برای ترامپ روشن شده که جنگ آنچه را او می‌خواهد، محقق نمی‌کند، بنابراین منطقه آنقدر او را متقاعد به پذیرش توافق نکرد که به او اجازه داد بگوید از حمایت منطقه‌ای گسترده‌ای برخوردار است.

هلیر گفت: "این دیگر یک معماری دفاعی نیست که صرفاً حول محور ایالات متحده ساخته شده باشد. کشورهای خلیج فارس به طور فزاینده‌ای برای این احتمال آماده می‌شوند که واشینگتن ممکن است در زمانی که بیشترین نیاز را به آن دارند، آنجا نباشد."

منبع: گاردین / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱