تجربه ترجمه، حافظه تاریخی و گفتوگوی فرهنگی
خونی که لعل شد
نویسنده: مریم زازیان
دیپلماسی ایرانی: آنقدر صبر خواهم کرد تا خودِ صبر دریابد که برای چیزی صبر کردهام که از خودِ صبر تلختر است.
این سخنان که یکی از لایههای مهم محتوایی و فکری کتاب را بازتاب میدهند، تا اندازهای فضای تاریخی و شرایطی را نیز توصیف میکنند که خاطرات کتاب «خونی که لعل شد؛ خاطرات زندان» در بستر آن شکل گرفتهاند.
تصمیم به ترجمه برخی کتابها از ارزش ادبی آنها سرچشمه میگیرد؛ پرداختن به برخی دیگر حاصل علاقه و دغدغههای تخصصی است و گاهی نیز محتوای یک اثر و اهمیت تاریخی آن چنان جایگاهی دارد که ترجمه و معرفی آن به زبانی دیگر به اقدامی فرهنگی و مسئولیتآفرین تبدیل میشود. ترجمه ارمنی کتاب «خون دلی که لعل شد» اثر آیتالله سیدعلی خامنهای برای من از همین دست تجربهها بود.
من بهعنوان ایرانشناس و مترجم فارسی به ارمنی، همواره مطالعه تاریخ، فرهنگ، اندیشه اجتماعی و ادبیات ایران و معرفی این حوزهها به مخاطب ارمنی را از محورهای مهم فعالیت حرفهای خود دانستهام. همسایگی جغرافیایی ایران و ارمنستان، پیوندهای تاریخی و مناسبات فرهنگی دیرینه میان دو کشور، زمینههای گستردهای برای شناخت متقابل و همکاری فراهم کرده است. با این حال، تداوم و گسترش گفتوگوی فرهنگی نیازمند تلاش مستمر است و ترجمه آثار ادبی و تاریخی یکی از مهمترین عرصههای این تلاش به شمار میرود.
هنگامی که برای نخستین بار با محتوای کامل این کتاب آشنا شدم، به این نتیجه رسیدم که اثر میتواند برای مخاطب ارمنی نیز جذاب و خواندنی باشد. کتاب بخشی از تاریخ معاصر ایران را روایت میکند و به رویدادهای اجتماعی و سیاسی، زندگی در زندان، تجربههای شخصی، باورهای فکری و روابط انسانی میپردازد. برای من اهمیت داشت که خواننده ارمنی بتواند از دریچه روایت خاطرهمحور کتاب با این دوره تاریخی آشنا شود و در کنار زمینههای تاریخی رویدادها، ابعاد انسانی و فردی آنها را نیز بشناسد.
یک سال و نیم تلاش ترجمه؛ از دقت زبانی تا شناخت زمینههای تاریخی و فرهنگی
فرایند ترجمه کتاب به زبان ارمنی حدود یک سال و نیم به طول انجامید و در این مدت به یکی از گستردهترین و مسئولیتآمیزترین پروژههای حرفهای من تبدیل شد.
پیش از آغاز ترجمه، متن کتاب را چندین بار بهطور کامل مطالعه کرده بودم. در طول کار نیز بارها به بخشهای مختلف بازگشتم، عبارتها را با یکدیگر سنجیدم، درباره رویدادهای تاریخی مطالعه کردم و معنای دقیق اصطلاحات و مفاهیم گوناگون را مورد بررسی قرار دادم. هر فصل از کتاب به رویکردی متناسب با محتوای خود نیاز داشت؛ زیرا در این اثر، لایههای مختلف زندگینامهای، تاریخی، سیاسی، دینی و ادبی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
این تجربه بار دیگر برای من روشن کرد که ترجمه اثری با محتوای تاریخی و فکری، صرفاً به شناخت واژگان و ساختارهای دستوری دو زبان محدود نمیشود. مترجم باید فضای تاریخی متن مبدأ را بهخوبی بشناسد، اهمیت شخصیتها و رویدادهای مورد اشاره را درک کند، با مفاهیم دینی و فرهنگی مرتبط آشنایی داشته باشد و بتواند همه این عناصر را با دقت و ظرافت به زبان مقصد انتقال دهد.
در جریان ترجمه، توجه ویژهای به طبیعی بودن نثر ارمنی، انسجام سبکی و دقت محتوایی داشتم. هدف اصلی من این بود که متنی ارمنی پدید آورم که ضمن وفاداری به اثر اصلی، برای خواننده نیز روان، قابل فهم و خوشخوان باشد.
بخشهای عربی کتاب نیز به توجه و بررسی جداگانهای نیاز داشتند. در این زمینه، دکتر محمد اسدی موحد راهنمایی ارزشمندی ارائه کردند. محتوای بخشهای عربی ابتدا به زبان فارسی توضیح داده و تبیین شد و سپس به ارمنی انتقال یافت. این فرایند بهویژه در مواردی اهمیت داشت که حفظ معنای اصلی تعبیرهای دینی و مفاهیم تاریخی ضرورت پیدا میکرد.
بخشهای منظوم کتاب نیز از جمله قسمتهایی بودند که دشواریهای خاص خود را داشتند. ترجمه شعر مستلزم انتخاب معادلهای واژگانی مناسب و درک فضای تاریخی، ادبی و فرهنگی اثر است. در بسیاری از موارد، برای یافتن معادل مناسب یک عبارت یا حتی یک مصراع، زمان و بررسی فراوانی صرف میشد تا معنا، تصویرپردازی و بار عاطفی متن اصلی در نسخه ارمنی نیز حفظ شود. از این منظر، آهنگ و خوشنشست بودن عبارتهای منظوم در زبان ارمنی نیز برای من اهمیت ویژهای داشت.
انتخاب عنوان و معنای نمادین آن
یکی از تصمیمهای مهم در جریان ترجمه، انتخاب عنوان ارمنی کتاب بود.
عنوان فارسی «خون دلی که لعل شد» در ترجمههای منتشرشده به زبانهای مختلف، با معادلها و صورتبندیهای متفاوتی ارائه شده است. در انتخاب عنوان ارمنی، اولویت من حفظ محتوای معنایی و نمادین عنوان اصلی، با در نظر گرفتن ویژگیهای زبان ارمنی و نحوه دریافت آن از سوی مخاطب بود.
به ارزیابی من، ترجمه کاملاً تحتاللفظی نمیتوانست تصویر و بار نمادین موجود در عنوان فارسی را بهطور کامل منتقل کند. افزون بر این، ترجمه ارمنی کتاب پس از درگذشت نویسنده منتشر شد و این موضوع نیز در انتخاب صورت نهایی عنوان بیتأثیر نبود. از همین رو تصمیم گرفتم با حفظ محور معنایی عنوان اصلی، ساختار آن را اندکی تغییر دهم.
در نهایت، عنوان «خونی که یاقوت شد» برای نسخه ارمنی انتخاب شد.
در این عنوان، خون نماد رنج، درد، دشواریها و آزمونهایی است که انسان از سر میگذراند و یاقوت نمادی از ارزشی است که در نتیجه آن تجربهها حاصل میشود. رنگ سرخ لعل که یادآور رنگ خون است نیز از اهمیت نمادین برخوردار است. این ویژگی امکان حفظ پیوند تصویری موجود در عنوان اصلی را فراهم میکند و در عین حال، به عنوان ارمنی هویتی ادبی و مستقل میبخشد.
با توجه به انتشار ترجمه ارمنی پس از درگذشت نویسنده، این نمادپردازی برای من معنایی فراتر از یک انتخاب ادبی نیز پیدا کرد و با مفهوم یاد و میراث تاریخی پیوند خورد. رنجها، دشواریها و تجربههای زندگی انسان، هنگامی که در قالب خاطره و روایت به نسلهای بعد منتقل میشوند، میتوانند در گذر زمان به بخشی از میراث ارزشمند تاریخی تبدیل شوند.
زیرعنوان «خاطرات زندان» نیز با هدف روشنتر ساختن موضوع و محتوای کتاب انتخاب شد. این زیرعنوان از همان ابتدا چارچوب موضوعی اثر را برای خواننده مشخص میکند و ماهیت خاطرهنگارانه آن را برجسته میسازد. این عنوان در تهران نیز ارائه شد و پس از بررسی، تأیید و مجوز لازم برای آن دریافت شد.
ترجمه بهمثابه میانجیگری تاریخی و فرهنگی
در جریان این پروژه، بهتدریج روشن شد که معرفی کتاب به زبان ارمنی، علاوه بر ترجمه دقیق متن، به ارائه اطلاعات تاریخی و فرهنگی متناسب با نیازهای مخاطب نیز احتیاج دارد.برخی از مفاهیم مرتبط با تاریخ معاصر ایران، فرهنگ اسلامی و ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران ممکن است برای خواننده ارمنی آشنا نباشند. در چنین شرایطی، نبود توضیحات تکمیلی میتواند درک محتوای بعضی از بخشهای کتاب را دشوار کند. از این رو، همزمان با ترجمه متن، گردآوری و ساماندهی اطلاعات تاریخی، دینی و اصطلاحشناختی نیز در دستور کار قرار گرفت.در بخشهای مختلف کتاب، در صورت نیاز، توضیحاتی درباره شخصیتهای سیاسی و تاریخی، چهرههای دینی، رویدادهای تاریخی، کتابها، مکانهای جغرافیایی و مفاهیم گوناگون ارائه شده است.در این میان، فرهنگ اصطلاحات و واژگان که در پایان کتاب آمده، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این بخش مجموعهای از اصطلاحات اسلامی، دینی، سیاسی، جغرافیایی و فرهنگی را در بر میگیرد. مفاهیمی همچون آیتالله، آیتالله العظمی، امام، امیرالمؤمنین، ملا، سید، زاهد، فقیه، مجتهد، مرجع تقلید، شیعه، سنی، تفسیر، حدیث، سوره، شریعت، حجاب و اصطلاحات دیگر در آن توضیح داده شدهاند.همچنین اطلاعاتی درباره شخصیتهای مهم دینی و تاریخی و توضیحاتی درباره افراد و رویدادهای مرتبط با تاریخ سیاسی معاصر ایران در این بخش گنجانده شده است.در پایان کتاب، مجموعهای از تصاویر تاریخی و اسناد تصویری نیز همراه با توضیحات مربوط به آنها قرار گرفته است. این تصاویر محتوای روایت را تکمیل میکنند و به درک جامعتر فضای تاریخی اثر یاری میرسانند.
هدف من از انجام این بخش از کار، فراهم کردن امکان مطالعه کتاب برای طیف گستردهتری از مخاطبان بود؛ بهگونهای که خواندن و فهم آن به ایرانشناسان، تاریخپژوهان یا افرادی که بهصورت تخصصی به مسائل سیاسی علاقهمندند محدود نماند. برای من مهم بود که مخاطب ارمنی، حتی بدون برخورداری از دانش عمیق و پیشین درباره تاریخ ایران و فرهنگ اسلامی، بتواند با محتوای این اثر ارتباط برقرار کند.
بازتاب بُعد انسانی روابط ایران و ارمنستان در صفحات کتاب
در جریان ترجمه کتاب، بخشهایی که به روابط انسانی میان ایرانیان و ارمنیان میپردازند نیز برای من جذابیت ویژهای داشتند.یکی از این روایتها، آشنایی آیتالله خامنهای با فردی ارمنی به نام آوانسیان در دوران زندان و شکلگیری رابطهای دوستانه میان آن دو است.در این خاطرات، از گردهماییهایی سخن گفته میشود که زندانیان در ماه مبارک رمضان برگزار میکردند. آیتالله خامنهای در ابتدا بهصورت جداگانه نگهداری میشدند، اما پس از مدتی اجازه یافتند به جمع دیگر زندانیان بپیوندند. آوانسیان نیز در این دیدارها حضور داشت و با ابتکار عمل و مشارکت در امور اجرایی، نقش مهمی در برگزاری این گردهماییها ایفا میکرد.نکته قابل توجه آن است که آیتالله خامنهای با دقت و توجه خاصی از حساسیت آوانسیان نسبت به نظافت و نظم یاد میکنند. سلول او همواره از تمیزی و آراستگی خاصی برخوردار بود. در بخش دیگری از خاطرات نیز به روایتی اشاره میشود که طی آن آوانسیان پیشنهاد میکند هزینه برگزاری یکی از گردهماییهای بعدی را شخصاً بر عهده بگیرد. در پی تکرار این دیدارها و شکلگیری ارتباطات انسانی، بهتدریج میان آن دو رابطهای دوستانه به وجود میآید.این روایت از منظر مطالعات ایرانشناختی من درباره روابط ایران و ارمنستان نیز اهمیت خاصی داشت. چنین خاطراتی نشان میدهند که پیوندهای تاریخی دو ملت در روابط بیندولتی، اسناد دیپلماتیک و رویدادهای سیاسی خلاصه نمیشوند. در بسیاری از موارد، این پیوندها بر پایه ارتباطات فردی، احترام متقابل و خاطرات مشترک انسانی شکل گرفتهاند.نکته قابل توجه دیگر آن است که آیتالله خامنهای در سالهای بعد نیز در دیدار با خانوادههای ارمنی در ایران، از آوانسیان یاد کردهاند. هرچند اطلاعات روشنی درباره تداوم ارتباط آن دو در سالهای بعد در دست نیست، همین یادآوری نیز برای مخاطب ارمنی واجد اهمیت است.به باور من، چنین روایتهایی از آن جهت ارزشمندند که امکان بررسی روابط ایران و ارمنستان را از منظر انسانی و مناسبات میان افراد نیز فراهم میکنند و تصویری ملموستر از پیوندهای دیرینه دو ملت به دست میدهند.
چشمانداز ترجمه ادبیات ایران به زبان ارمنی
این تجربه همچنین نقش و جایگاه ایرانشناس و مترجم را در مناسبات فرهنگی ایران و ارمنستان برای من روشنتر کرد.علاقه مخاطبان ارمنی به ادبیات ایران از پیشینهای تاریخی برخوردار است. خوانندگان ارمنی با شماری از چهرههای برجسته ادبیات کلاسیک ایران، از جمله نظامی گنجوی، سعدی، حافظ، فردوسی، رودکی، خیام و مولانا، آشنایی نسبی دارند.با این حال، در زمینه معرفی ادبیات معاصر ایران، خاطرات و آثار تاریخی به زبان ارمنی، همچنان ظرفیتهای استفادهنشده بسیاری وجود دارد. به ارزیابی من، ضروری است که در کنار افزایش شمار آثار ترجمهشده، همکاری میان ناشران، مترجمان، آژانسهای ادبی و نهادهای فرهنگی ایران و ارمنستان نیز گسترش یابد.ترجمه آثار معاصر، بهویژه کتابهایی که روایتگر تجربههای تاریخی و اجتماعی یک جامعه هستند، میتواند به شناخت دقیقتر دو ملت از یکدیگر کمک کند. چنین آثاری از طریق روایت تجربههای انسانی، زمینه آشنایی مخاطبان با فضای فکری، فرهنگی و اجتماعی جامعه دیگر را فراهم میآورند.در پایان، لازم میدانم اشاره کنم که کتاب «خونی که لعل شد؛ خاطرات زندان» از طریق فروشگاههای زنجیرهای کتاب «بوکینیست»، سفارش اینترنتی از طریق پلتفرم «ایروان بوک» و همچنین در مسجد کبود ایروان در دسترس علاقهمندان قرار دارد.


نظر شما :