ارزیابی ژئوپلیتیکی سناریوی محاصره پیرامونی جمهوری اسلامی ایران

نویسنده: محمد سجاد نوروزی، پژوهشگر جغرافیا و مطالعات منطقه ای و عضو هیات داوران انجمن ژئوپلیتیکی ایران

دیپلماسی ایرانی: در پی تحولات اخیر در محیط امنیتی منطقه‌ای و افزایش تحرکات نظامی ایالات متحده در حوزه خلیج فارس، دریای عمان و جغرافیای پیرامونی جمهوری اسلامی ایران و همچنین بر اساس تحلیل روندهای سیاست خارجی ایالات متحده، به‌ویژه تحت تأثیر دیدگاه‌های چهره‌هایی چون جرارد کوشنر (معمار توافق‌های موسوم به «توافق‌های ابراهیم»)، می‌توان گفت که راهبرد نوین آمریکا در خاورمیانه از الگوی «نفوذ هوشمند، فشار ترکیبی و بازآرایی هندسه ائتلاف‌های منطقه‌ای» تبعیت می‌کند. توافق‌های عادی‌سازی روابط میان رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای عربی، عملاً به ایجاد یک کمربند ژئوپلیتیکی همسو با واشینگتن در جنوب و جنوب‌غرب ایران منجر شده است.

تحلیل ژئوپلیتیکی سناریوی محتمل

شواهد میدانی (از جمله افزایش بازدیدهای مقامات آمریکایی از ناوگان مستقر در خلیج فارس و تقویت حضور دریایی در پیرامون تنگه هرمز و دریای عمان) مؤید آن است که ایالات متحده می‌تواند در چارچوب یک راهبرد تدریجی، سناریوی «محاصره پیرامونی چندلایه» را دنبال کند.

این سناریو از منظر جغرافیای سیاسی مؤلفه‌های زیر را شامل می‌شود:

۱- محاصره جنوبی و دریایی: کنترل شریان‌های حیاتی صادرات انرژی ایران از طریق تنگه هرمز و آب‌های آزاد با هدف اعمال فشار اقتصادی حداکثری و احتمال توقیف کشتی‌های نفتی و تجاری.

۲- محاصره غربی – جنوب‌غربی: اتکاء به ائتلاف‌های منطقه‌ای با محوریت رژیم صهیونیستی و برخی دولت‌های عربی برای ایجاد عمق عملیاتی علیه ایران.

۳- فشار شرقی و شمالی غیرمستقیم: تلاش برای محدودسازی مسیرهای پشتیبانی لجستیکی و تسلیحاتی بالقوه از سوی چین و روسیه از طریق کنترل دریایی و فشارهای تحریمی ثانویه.

۴- هم‌افزایی فشار خارجی و بی‌ثبات‌سازی داخلی: تشدید فشار اقتصادی هم‌زمان با بهره‌برداری از شکاف‌های اجتماعی به‌منظور تحریک ناآرامی‌های شهری و ایجاد فرسایش درونی.

۵- حملات نقطه‌ای یا گسترده رژیم صهیونیستی: تمرکز بر زیرساخت‌های هسته‌ای، دفاعی و مراکز فرماندهی، همراه با تلاش برای ترور هدفمند فرماندهان ارشد ایران.

در چنین سناریویی، ایالات متحده نقش «چتر پدافندی چندلایه» برای رژیم صهیونیستی را ایفا خواهد کرد تا از اصابت موشک‌های ایران به اهداف حیاتی جلوگیری کند.

با توجه به ماهیت چندبعدی تهدید، تدبیر دفاعی نیز باید چندلایه، شبکه‌محور و مبتنی بر ژئوپلیتیک فعال باشد:

۱-  تقویت بازدارندگی دریایی نامتقارن
۲- ایجاد کریدورهای راهبردی جایگزین
۳- تعمیق همکاری‌های نظامی–فنی با قدرت‌های همسو
۴- ارتقاء پدافند هوایی و سایبری چندلایه
۵- مدیریت تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی
۶- راهبرد پیش‌دستانه دیپلماتیک–منطقه‌ای

تحولات جاری نشان می‌دهد که محیط امنیتی پیرامون جمهوری اسلامی ایران در حال گذار به مرحله‌ای از «رقابت ژئوپلیتیکی فشرده» است. در چنین شرایطی، اتکای صرف به بازدارندگی سنتی کافی نخواهد بود و طراحی یک راهبرد جامع دفاعی–ژئوپلیتیکی که تلفیقی از قدرت سخت، قدرت هوشمند و تاب‌آوری ملی باشد، ضرورتی حیاتی محسوب می‌شود.