اعتراضات ایران و تشدید تهدیدهای ترامپ

نویسنده: ری تاکیه (Ray Takeyh)، استاد دانشگاه و کارشناس مسائل ایران، روابط خارجی امریکا و امور خاورمیانه

دیپلماسی ایرانی: با افزایش تورم و سقوط ارزش پول ملی ایران، اعتراضات در سراسر تهران و سایر شهرهای ایران آغاز شده است. با توجه به رکود اقتصادی، بسیاری از ایرانیان از نظر مالی تحت فشار هستند و از واکنش دولت ناراضی هستند، که به یکی از بزرگترین جنبش‌های اعتراضی منجر شده که این کشور در چند سال گذشته به خود دیده است.

در ابتدا، معترضان عمدتاً بازرگانان و دانشجویان در مناطق شهری بزرگ بودند، اما به نظر می‌رسد که اعتراضات به شهرهای کوچکتر نیز گسترش یافته است. خشونت و مرگ و میر در درگیری‌های بین مقامات و تظاهرکنندگان گزارش شده، اما تأیید تعداد کشته‌شدگان یا اینکه آنها به چه گروه‌هایی تعلق دارند، دشوار است.

با این حال، پس از گزارش حداقل یک مورد مرگ، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری امریکا، روز جمعه گفت که ایالات متحده می‌تواند نوعی مداخله را در نظر بگیرد. او در شبکه‌های اجتماعی پستی منتشر کرد که در آن نوشت: اگر ایران «به طور خشونت‌آمیز معترضان مسالمت‌آمیز را بکشد، که این رسم آنهاست، ایالات متحده آمریکا به نجات آنها خواهد آمد». اقدام اخیر آمریکا در ونزوئلا احتمالاً هر دو طرف را در بحث ایران تقویت خواهد کرد. احتمالاً نظام ایران هوشیارتر و مخالفان بیشتر درگیر خواهند شد. با این حال، در اصل، این هنوز یک وضعیت داخلی ایران است و بر اساس آن شرایط تصمیم گیری خواهد شد.

مشکلات اقتصادی ایران منجر به اعتراضات می‌شود

جمهوری اسلامی از زمان تأسیس خود جنبش‌های اعتراضی را تجربه کرده است. اما آخرین دور اعتراضات در زمان سختی برای رژیم رخ داده است. در ماه ژوئن، ایران در یک جنگ ویرانگر با اسرائیل درگیر شد و خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های هسته‌ای آن وارد شد که میلیاردها دلار برای ایران هزینه داشت. جمهوری اسلامی ایران رزمنده‌ترین و قابل اعتمادترین نیروی نیابتی خود را یعنی حزب‌الله را تضعیف‌شده می‌بیند و پل زمینی سوریه از دست داده است.

اعتراضات بر سر نارضایتی‌های اقتصادی آغاز شد و سپس به سرعت به درخواست‌های آزادی منجر شد. این امر در ایران غیرمعمول نیست، زیرا با توجه به میزان کنترل دولت بر جامعه، همه چیز به‌راحتی سیاسی می‌شود. مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری ایران و متحدانش امیدوارند که پیشنهادهای گفت‌وگو و برخورد نرم‌تر بتواند معترضان را آرام و ملت را آرام کند. این مسیر متفاوتی برای تهران است. در موقعیت‌های قبلی، این مسیر بسیار سازش‌ناپذیرتر بود. اما این اولین بحران آن پس از جنگ ۱۲ روزه است. باید دید که آیا این استراتژی می‌تواند موفق شود یا اینکه وضعیت از قبل پرتنش را شعله‌ورتر خواهد کرد.

تورم و افزایش هزینه‌های زندگی برای ایرانیان ویرانگر بوده است. رئیس بانک مرکزی تغییر کرده و امید است که جانشین تکنوکرات جدید او بتواند به نحوی با مشکل نوسانات ارزی کنار بیاید. اما تا زمانی که ایران تحت تحریم‌ها باقی بماند و نتواند نفت خود را به طیف وسیعی از مشتریان بفروشد، احتمالاً چنین مشکلاتی را تجربه خواهد کرد.

با این حال، نباید از انعطاف‌پذیری اساسی سیستم غافل شد. دولت هنوز سرویس‌های امنیتی قابل اعتماد و سازمان‌های اطلاعاتی هم‌پوشان را کنترل می‌کند. و مخالفان نتوانسته‌اند یک ساختار منسجم یا یک رهبری قابل تشخیص ایجاد کنند. جمهوری اسلامی ایران از مزایای زیادی برخوردار است، اما در فضای فعلی خاورمیانه، نمی‌توان از موارد غیرقابل تصور چشم‌پوشی کرد.

تهدید به زور

پزشکیان در مصاحبه اخیر خود گفت که کشورش در «جنگ تمام عیار با آمریکا، اسرائیل و اروپا» است. این گفته نباید اغراق‌آمیز باشد. جمهوری اسلامی پیوسته مذاکره با ایالات متحده به عنوان وسیله‌ای برای حل مناقشه هسته‌ای را خواستار بوده است.

موضع دولت ایران این است که غنی‌سازی را رها نخواهد کرد، در حالی که ایالات متحده اصرار دارد که ایران نمی‌تواند هیچ توانایی غنی‌سازی داخلی داشته باشد. این یک تغییر نسبت به دوران توافق هسته‌ای ایران است که غنی‌سازی پذیرفته شد. این موضع دولت قبل از جنگ ژوئن بود و امروز نیز همچنان موضع آن باقی مانده است.

در ایران نگرانی زیادی وجود دارد که ایالات متحده یا اسرائیل دوباره از زور استفاده کنند. بنابراین، اظهارات پزشکیان به نوعی نشان می‌دهد که تهران چگونه به مجموعه نیروهایی که علیه آن صف‌آرایی کرده‌اند، نگاه می‌کند. و ایران می‌تواند دلیلی برای نگرانی داشته باشد.

بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، و ترامپ هر دو تأکید کرده‌اند که در صورت از سرگیری فعالیت‌های هسته‌ای ایران، آماده استفاده مجدد از زور هستند. ترامپ با پیشنهاد مداخله نظامی در صورت سرکوب خشونت‌آمیز تظاهرات توسط ایران، تنش‌ها را تشدید کرده است. این ایده که ایالات متحده به دلیل نحوه برخورد رژیم با شهروندانش، به زور در ایران مداخله خواهد کرد، جدید است. در گذشته، دولت‌های آمریکا با معترضان ابراز همبستگی می‌کردند، اما چنین رویکردی را پیشنهاد نمی‌کردند.

در حالی که دشوار است ببینیم که چگونه وعده مداخله ترامپ محقق خواهد شد، هم ایالات متحده و هم اسرائیل متقاعد شده‌اند که می‌توانند بدون مجازات از قدرت نظامی علیه ایران استفاده کنند. این می‌تواند یک اشتباه محاسباتی خطرناک باشد.

منبع: شورای روابط خارجی (cfr) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱