تلاش‌های تازه برای جلوگیری از جنگی دیگر میان آمریکا و ایران

نویسنده: الی گرانمایه

دیپلماسی ایرانی: «هر چیزی ممکن است» پاسخ دونالد ترامپ به این پرسش بود که آیا پس از انتخابات میان دوره ای، حمله جدیدی به ایران انجام خواهد داد. ترس از اینکه بازگشت به جنگ همه‌جانبه چه چیزی را به همراه خواهد داشت، موجی از دیپلماسی را به راه انداخته است. دو مسیر قابل توجه از سوی قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای به‌عنوان آخرین تلاش‌ها برای جلوگیری یا حداقل محدود کردن تخریب‌هایی که یک درگیری دوباره ایجاد می‌کند پدیدار شده‌اند. اگر موفق شوند، می‌توانند به ستون‌های «ائتلاف مشتاقان» جدید برای ایجاد ثبات در خاورمیانه بدون رهبری آمریکا تبدیل شوند.

مذاکره کنندگان

اولین آهنگ E4 – بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا – و R4 مصر، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی را گرد هم می آورد. وزرای امور خارجه گروه E4+R4 در ۲۳ اکتبر در استانبول دیدار کردند تا در مورد حفظ راه حل دو کشوری در اسرائیل – فلسطین، پایان دادن به جنگ آمریکا و ایران، بازگشایی تنگه هرمز و دفاع از عربستان سعودی در برابر حمله اخیر حوثی ها، یک گروه شورشی یمن، گفت‌وگو کنند.

از طرف اروپایی، اضافه شدن ایتالیا به  E3 مورد استقبال است. این امر وزن دیپلماتیک اروپا را تقویت می‌کند و ضعف ناشی از برگزیت بریتانیا و از دست دادن نفوذ منطقه‌ای آلمان بر حمایت قاطع این کشور از اسرائیل را جبران می‌کند. روابط برلین با تهران نیز از سال ۲۰۲۲، زمانی که ادعای نقض حقوق بشر در ایران و کمک های نظامی این کشور به روسیه روابط را تیره کرد، متشنج بوده است. ایتالیا بار مشابهی را حمل نمی‌کند، و همچنین در تصمیم E3 در سال گذشته برای ایجاد «بازگشت فوری» تحریم‌ها علیه ایران شرکت نکرد. این می تواند در نهایت به بازگشایی مسیر مذاکرات کمک کند.

نشست استانبول همچنین نشان داد که R4 از زمانی که در اوایل سال جاری در واکنش به تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه شکل گرفت تا چه اندازه پیشرفت کرده است. همه اعضای آن به جز مصر، پیمان دفاعی مکه را که یک پیمان نظامی است، در ماه اوت امضا کردند. این پیمان اخیراً زمانی آزمایش شد که اعضا اقدامات دفاعی جمعی را در پاسخ به حمله حوثی ها علیه عربستان سعودی فعال کردند. این گروه نشان می دهد که قدرت های منطقه به طور فزاینده ای مایل هستند که مسئولیت امنیت خود را بر عهده بگیرند.

دومین مسیر دیپلماتیک سه روز پس از گردهمایی استانبول، زمانی که روسای امنیتی پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی با رهبران ایران در تهران دیدار کردند، افتتاح شد. این نشست تلاشی از سوی قدرت های منطقه ای برای جلوگیری از دور جدیدی از درگیری با وارد کردن ایران در یک فرایند جدی دیپلماتیک بود. همچنین به ایران اجازه میزبانی داد و در زمانی که دولت ترامپ در تلاش است تا کشور را محاصره کامل کند، یک پیروزی روابط عمومی به آن بخشید.

این قدرت‌های منطقه‌ای در حال تلاش برای کاهش تنش هستند، زیرا تهران به صراحت اعلام کرده که پاسخش به حملات مجدد آمریکا یا اسرائیل بسیار زیان‌بارتر از هر چیزی است که خاورمیانه در هشت ماه گذشته تجربه کرده است. این کشور قبلاً این قدرت خود را از طریق متحد خود در یمن نشان داده است. در هفته‌های اخیر، حوثی‌ها به زیرساخت‌های حیاتی در داخل عربستان آسیب رسانده و به کشتی‌ها از طریق دریای سرخ حمله کرده‌اند. تلاش مشترک حوثی‌ها و ایران برای ایجاد اختلال در ترانزیت از طریق دو آبراه حیاتی – تنگه هرمز و باب المندب – پیامدهای اقتصادی جهانی خواهد داشت. پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی نیز احتمالاً در جریان نشست تهران به ایران هشدار دادند که حملات بیشتر به زیرساخت‌های حیاتی و اهداف غیرنظامی همسایگانش، هر گونه چشم‌اندازی برای ادغام منطقه‌ای را از بین می‌برد.

ائتلاف میانه

چه این مسیرها موفق شوند یا شکست بخورند، به یک واقعیت در حال تغییر اشاره دارند. بارزترین، غیبت آمریکا در هر دو نشست است، زیرا قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای به طور فزاینده‌ای تلاش می‌کنند به جای اینکه با واشینگتن پیش‌بینی‌ناپذیر کار کنند، در اطراف واشینگتن کار کنند. برای R4، رفتار دولت ترامپ با ایران این فرض را که نیروهای مسلح آمریکا از متحدانش محافظتی آهنین ارائه می‌کنند، از بین برده است، واقعیتی که اروپایی‌ها نیز در مورد اوکراین با آن مواجه هستند. آمریکا و اسرائیل ممکن است ظرفیت نظامی برای ویران کردن منطقه را داشته باشند، اما ثابت کرده‌اند که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند صلح را به دست آورند. کشورهای خاورمیانه و اروپا که در دست گرفتن قطعات از این پازل باقی مانده اند، کاملاً آگاه شده اند که برای امنیت خود به تلاش های دیپلماتیک قوی تری نیاز است.

اگر جنگ و فشار حداکثری ایران، کشوری با جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفر را به سمت فروپاشی دولت سوق دهد، عواقب آن برای همسایگان و اروپا فاجعه بار خواهد بود. این پیامدها به‌ویژه با توجه به اینکه نه آمریکا و نه اسرائیل احتمالاً زمان و پول لازم را برای بازسازی آن ندارند و داشته باشند هم سرمایه‌گذاری نمی‌کنند، بیشتر است. با این حال، نخبگان جمهوری اسلامی احتمالاً برای آینده قابل پیش‌بینی در قدرت باقی خواهند ماند. و همانطور که نشست تهران نشان داد، جناح‌های نظامی تندرو که جنگ به منصه ظهور رسانده است، در حال حاضر بر ارکان تصمیم‌گیری مسلط هستند.

جلوگیری از فاجعه

اولویت فوری برای هر دو مسیر جلوگیری از بازگشت به جنگ با شدت بالاست. باید دید آیا E4+R4 می تواند بر ترامپ و تهران برای پایان دادن به درگیری و بازگشایی تنگه هرمز تأثیر بگذارد یا خیر. اما اهرم ترکیبی آنها، اگر با هدف و تمایل بیشتر مورد استفاده قرار گیرد، می تواند نیروی جدیدی به دیپلماسی بیافزاید.

همکاری فعال تر با R4 همچنین به اروپا دسترسی بهتری به واشینگتن و تهران می دهد که هر دو به طور فزاینده ای نفوذ اروپا را نادیده می گیرند. این امر شانس اروپا را برای پیشبرد دو هدف استراتژیک خود افزایش می دهد: تضمین ماهیت صلح آمیز برنامه هسته ای آینده ایران و ایجاد ثبات در خاورمیانه. 

E4 و R4 همچنین می توانند از نفوذ اقتصادی ترکیبی خود برای فشار بر چین برای استفاده از روابط تجاری عمیق خود با ایران برای تضمین بازگشایی پایدار تنگه هرمز استفاده کنند.

قدرت های منطقه ای نیز مزیتی را در تقویت همکاری های عمیق تر با اروپا دیده اند. در مقایسه با روسیه، چین و ایالات متحده، اروپایی ها می توانند مشارکت قابل اعتمادتری در امور امنیتی، دفاعی و اقتصادی ارائه دهند. از آنجایی که کشورهای R4 به دنبال تقویت دفاعی، مدرنیزه کردن ارتش و بهبود اقتصاد خود پس از جنگ های پی در پی هستند، اروپا همچنان یک شریک جذاب باقی می ماند.

E4 همچنین می‌تواند به قدرت‌های متوسط در منطقه کمک کند تا رفتار اسرائیل و ایران را مهار و به طور بالقوه تعدیل کنند. اروپایی ها می توانند از طریق حمایت اقتصادی و فنی قوی تر از دولت های مرکزی و افزایش بودجه برای نیروهای مسلح لبنان، فعالیت نظامی اسرائیل در لبنان و سوریه را محدود کنند.

 R4 به طور مشابه به کشورهای اروپایی برای گسترش اقداماتی که سیاست‌های اشغالگری و شهرک‌سازی‌های غیرقانونی اسرائیل را هدف قرار می‌دهد، نگاه خواهد کرد.

در مورد ایران، اروپا و شرکای منطقه‌ای آن می‌توانند از چشم‌انداز لغو نهایی تحریم‌ها برای سوق دادن تهران به سوی توافق قوی‌تر در مورد برنامه هسته‌ای‌اش و کاهش رفتار بی‌ثبات‌کننده‌اش در خاورمیانه استفاده کنند.

 E4 و R4 این نگرانی را دارند که در توافق آینده با ایران، واشینگتن ممکن است مایل باشد که نقش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در نظارت بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران را کاهش دهد. بنابراین اروپایی‌ها می‌توانند لغو تحریم‌های اتحادیه اروپا را مشروط به افزایش نظارت بین‌المللی کنند، هر چند ممکن است واشینگتن به صورت دوجانبه با ایران توافق کند.

 R4 می‌تواند با ارائه اولین سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران پس از تحریم، این موضوع را تقویت کند، با توجه به اینکه شرکت‌های اروپایی که نسبت به قرار گرفتن در معرض شهرت محتاط هستند، احتمالاً بازگشت کندتری دارند.

هر دو E4 و R4 برنامه موشکی و پهپادی ایران را یک تهدید مستقیم می‌دانند. با این حال، دقیقاً به دلیل اثربخشی نشان داده شده در سال گذشته، تهران بعید به نظر می رسد که در مورد عقبگرد بزرگ مذاکره کند. در عوض، E4 و R4 می‌توانند با ایجاد اختلال در زنجیره تامین از چین و روسیه و ممانعت از ارسال محموله‌ها به گروه‌هایی مانند حزب‌الله و حوثی‌ها، تلاش‌ها برای کند کردن پیشرفت‌های ایران را تشدید کنند. آنها همچنین می توانند پکن را تحت فشار قرار دهند تا از ایران بخواهد که انتقال فناوری به بازیگران مسلح غیردولتی را متوقف کند.

امنیت بدون ابرقدرت ها

فرمت E4+R4 فرصت‌هایی را برای اروپایی‌ها و قدرت‌های منطقه‌ای ایجاد می‌کند تا پایه‌های معماری امنیتی گسترده‌تری را برای خاورمیانه ایجاد کنند، معماری که فراتر از چارچوب بازدارندگی پیش‌بینی‌شده در پیمان مکه است. تجربه خود اروپا از مکانیسم های امنیتی در سراسر اتحادیه اروپا می تواند در تنش زدایی، مدیریت قابلیت های نظامی و در نهایت ایجاد امنیت و رفاه مشترک مفید باشد.

بازگشت به جنگ تمام عیار بین آمریکا و ایران ممکن است با توجه به غرایز جمع صفر و تمایل آشکار ترامپ به میراث قدرت سخت اجتناب ناپذیر باشد. اما حتی اگر تلاش E4+R4 با شکست مواجه شود، به نظم نوظهوری اشاره دارد که توسط قدرت‌های میانی منطقه شکل گرفته است. این کشورها اکنون برای تقویت دیپلماسی خود به اروپا و نه آمریکا چشم دوخته اند. برای اروپایی ها، این فرصتی است تا وزن دیپلماتیک خود را پس از یک دوره طولانی نفوذ حاشیه ای در خاورمیانه تحمل کنند. تعهد اساسی ابتکار عمل به تنش زدایی و رویکرد دیپلماتیک فراگیرتر دقیقاً همان چیزی است که منطقه به آن نیاز دارد.

منبع: شورای روابط خارجی اروپا / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱