امریکا و متحدانش نمیتوانند از زیر بار مسئولیت شانه خالی کنند
خطرات جنگ احتمالی بر برنامه هستهای ایران
نویسنده: دانیل سالیسبوری، کارشناس ارشد کنترل تسلیحات هستهای، عدم اشاعه و خلع سلاح
دیپلماسی ایرانی: ایران و ایالات متحده در هفتههای اخیر مذاکرات بر سر برنامه هستهای خود را از سر گرفتهاند – اولین گفتوگوها از زمان بمباران سایتهای هستهای ایران توسط ایالات متحده در ژوئن ۲۰۲۵. از سرگیری این مذاکرات تاکنون بینتیجه در بحبوحه فشارهای فزاینده خارجی و داخلی بر ایران انجام میشود.
یک ناوگان بزرگ ایالات متحده، از جمله گروه ضربت ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، در دریای عرب مستقر شده و رئیس جمهور دونالد ترامپ از اعزام یک گروه دوم ناو هواپیمابر صحبت کرده است.
در جبهه داخلی، هفتهها اعتراض و برخورد خشن در واکنش به آن، تهران و شهرهای سراسر کشور را فرا گرفته است.
اگر اعتراضات در ایران به نحوی از سر گرفته شود و بیثباتی در کشور بیشتر گسترش یابد، خطری برای ایمنی و نگهداری مواد، فناوری و اطلاعات هستهای وجود دارد که بازیگران خارجی باید برای آن آماده باشند.
گم شدن اورانیوم ایران
ایران طیف گستردهای از فناوریها و تأسیسات هستهای را دارد که در سناریوهای بد ازجمله آشوب، خطر ایجاد میکنند و اورانیوم بسیار غنیشده (HEU) گم شده، نگرانکنندهترین آنهاست.
چند روز قبل از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای ایران، آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) تخمین زد که ایران ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا ۶۰درصد اورانیوم ۲۳۵، و همچنین ۱۸۴٫۱ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا ۲۰درصد و ۸ تن دیگر مواد غنیشده تا سطوح پایینتر دارد. این مواد در سطوح بالاتر غنیسازی، خطراتی را هم در رابطه با گسترش سلاحهای هستهای توسط ایران و هم در رابطه با استفاده بالقوه در تروریسم هستهای ایجاد میکنند.
تلاش لازم برای غنیسازی نسبت ایزوتوپ U-۲۳۵ – ایزوتوپ اصلی شکافتپذیر اورانیوم – خطی نیست. غنیسازی اورانیوم طبیعی (۰.۷٪ اورانیوم ۲۳۵) به اورانیوم با غنای پایین که معمولاً در سوخت راکتورهای هستهای (تا ۵٪ اورانیوم ۲۳۵) استفاده میشود، کار بسیار بیشتری نسبت به غنیسازی اورانیوم از ۲۰٪ به درجه تسلیحاتی (حدود ۹۰٪ اورانیوم ۲۳۵) میطلبد.
اورانیوم غنیشده ۶۰٪ به صورت هگزافلوراید اورانیوم (UF6) ذخیره میشد، ترکیبی که در طول فرآیند غنیسازی به صورت گاز به آبشارهای سانتریفیوژ تزریق میشود. در حالی که وضعیت ذخیرهسازی مشخص نیست، این ماده میتواند در مجموعهای از ۱۹ یا تعداد بیشتری مخزن به اندازه غواصی نگهداری شود که هر کدام به نگهداری تقریباً ۲۴ کیلوگرم قادر هستند.
از نظر تئوری، اورانیوم با غنای ۶۰٪ میتواند در ساخت ده سلاح هستهای ناکارآمد و خام مورد استفاده قرار گیرد. چنین اقدامی احتمالاً به تلاشی تحت رهبری و حمایت دولت نیاز دارد، نه اینکه توسط بازیگران غیردولتی با تخصص کمتر قابل دستیابی باشد.
این ماده احتمالاً در تأسیسات بمبارانشده، در مکانهای نامشخصی در ایران ذخیره یا دفن شده است. این ماده میتواند در مجتمعهای تونلی آسیبدیده در اصفهان یا در داخل تأسیسات غنیسازی آسیبدیده در نطنز و فردو باشد. این ماده میتواند برای کمک به برنامهریزی احتمالی، در چندین مکان تقسیم و پنهان شده باشد.
ثمره هفت دهه
علاوه بر اورانیوم غنیشده با خلوص بالا و سایر مواد غنیشده، ایران میزبان فناوری و دانش هستهای گستردهای است که ثمره بیش از هفت دهه کار مرتبط با هستهای است. این موضوع فناوری در داخل و اطراف تأسیسات غنیسازی کشور – از جمله قطعات سانتریفیوژ و اطلاعات طراحی – را شامل میشود.
همچنین شامل نیروگاه هستهای بوشهر (NPP) میشود که از سال ۲۰۱۱ در حال تولید برق است و در هر زمان میزبان حداکثر ۶۰۰ کارمند روسی است. ایران در سال ۲۰۰۵ موافقت کرد که سوخت مصرفشده از نیروگاه هستهای بوشهر را در صورت ایمن بودن، احتمالاً پس از دو تا پنج سال خنک شدن در استخر سوخت مصرفشده، به روسیه صادر کند، اگرچه صادرات اخیر سوخت نامشخص است. سوخت مصرفشده شامل مقادیر زیادی ایزوتوپ سزیم-۱۳۷ با رادیواکتیویته بالا، در کنار سایر رادیونوکلئیدها است.
در حالی که سوخت مصرفشده احتمالاً «خودمحافظ» است و هر کسی را که در حذف آن بدون تجهیزات مناسب سعی داشته باشد، میکشد، امنیت ناکافی یا بیثباتی میتواند یک رویداد ایمنی با پیامدهای فاجعهبار برای خلیج فارس را تسهیل کند.
در پایتخت، رآکتور تحقیقاتی تهران (TRR)، واقع در مرکز تحقیقات هستهای تهران، همچنین سوخت مصرفشده را در یک استخر در محل خود نگهداری میکند.
ایران علاوه بر مواد هستهای، میزبان دانش و تخصصی نیز هست که میتواند برای سایر کشورهای در حال تکثیر یا بازیگران غیردولتی جالب باشد. اطلاعات اسرائیل هنگام انجام یک حمله جسورانه و حذف ۵۰۰ کیلوگرم اسنادی که ظاهراً مربوط به تلاشهای تاریخی ایران برای سلاحهای هستهای بود، در سال ۲۰۱۸، آسیبپذیری چنین داراییهایی را برجسته کرد.
خطرات فراوان
خطرات ناشی از منابع رادیولوژیکی – داراییهایی که به طور گسترده در سراسر کشورهای جهان توزیع شدهاند – میتواند بسیار گستردهتر باشد. در حالی که رآکتور تحقیقاتی تهران رادیوایزوتوپهایی با نیمه عمر کوتاه (به ساعت) برای اهداف پزشکی تولید میکند، منابع رادیولوژیکی با فعالیت بالا و نیمه عمر طولانیتر، بیشترین خطرات را ایجاد میکنند و در مدت زمان طولانیتری تابش یونیزه بیشتری منتشر میکنند.
احتمالاً تعداد زیادی از این منابع در تأسیسات هستهای ایران برای استفاده در تحقیقات وجود دارد. آنها همچنین اغلب در نفت و گاز برای ثبت چاه – یک صنعت کلیدی در ایران – و همچنین در بخشهای دیگر مانند مراقبتهای بهداشتی، پرتودهی مواد غذایی و کشاورزی استفاده میشوند.
ارائهای در سال ۲۰۱۶ توسط سازمان تنظیم مقررات هستهای ایران به ۵۰۰ مرکز و فعالیت مربوط به حمل و نقل منابع بسته و ۱۵۰ مرکز پزشکی درگیر در حمل و نقل منابع باز اشاره میکند.
تأسیسات هستهای ایران فراتر از خطرات هستهای و رادیولوژیکی، طیف وسیعی از خطرات شیمیایی و سمی را در بر میگیرد. به عنوان مثال، UF6، علاوه بر اینکه یک ماده هستهای است، بسیار سمی نیز هست.
تأسیسات دولتی ایران ممکن است خطرات دیگری را نیز در بر داشته باشد. در سال ۲۰۲۵، وزارت امور خارجه ایالات متحده از سوالات حل نشده در مورد فعالیتهای شیمیایی و بیولوژیکی ایران، از جمله آزمایشها با عوامل دارویی، خبر داد و گفت که ایران «قصد خود را برای انجام تحقیق و توسعه عوامل بیولوژیکی و سموم برای اهداف تهاجمی رها نکرده است».
طیف خطرات
فرسایش دولت ایران – هر چه باشد – نحوه استفاده و نگهداری ایران از فناوریهای هستهای را در سالهای آینده شکل خواهد داد.
با توجه به اینکه ظرفیت دولت به طور فزایندهای به عنوان یک عامل کلیدی در توسعه موفقیتآمیز سلاحهای هستهای توسط تکثیرکنندگان شناخته شده، فرسایش کنترل ممکن است احتمال عبور ایران از آستانه هستهای را کاهش دهد.
تأسیسات ایران توسط سازمان انرژی اتمی ایران اداره میشود، اما توسط عناصری از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) محافظت میشود که آنها نیز با طیف وسیعی از آژانسهای دیگر در حفاظت از دانشمندان هستهای مشارکت دارند.
فرسایش کنترل، خطرات ناشی از مواد، فناوری و اطلاعات هستهای کنترل نشده را افزایش میدهد. در حالی که برخی از این موارد ممکن است مورد توجه سایر کشورها باشد، خطر اصلی احتمالاً متوجه بازیگران فرعی یا غیردولتی خواهد بود.
اگر به هر دلیلی اتفاقی در ایران بیفتد که به یک آشوب و مبارزه داخلی منجر شود، مواد و تأسیسات هستهای میتوانند به مهرههایی در یک مبارزه قدرت گستردهتر تبدیل شوند. بازیگران فرعی دولتی میتوانند مواد و فناوری را به عنوان برگ برنده به دست آورند.
از طرف دیگر، هرج و مرج میتواند به بازیگران غیردولتی اجازه دهد تا مواد را به دست آورند. تجربیات گذشته نشان میدهد که این افراد میتوانند افراطگرایانی با انگیزههای سیاسی یا ایدئولوژیک باشند.
با این حال، فرصتطلبان با انگیزههای مالی نیز میتوانند به دنبال آنها باشند. اقدامات امنیتی پیرامون مواد در تأسیسات متروکه یا ناامن میتواند نشان دهد که مواد ارزشمند هستند نه خطرناک، اگرچه شواهد وجود بازار سیاه واقعی برای مواد هستهای اندک است.
آمادگی برای خطرات هستهای
این سناریوهای نگرانکننده به دلیل تعداد زیاد ناشناختهها، به ویژه محل مواد هستهای، دشوارتر میشوند. عدم حضور آژانس بینالمللی انرژی اتمی از تأسیسات بمبارانشده، از جمله تأسیسات غنیسازی ایران، از تابستان ۲۰۲۵ به این معنی است که درک اولیه جامعه بینالمللی پایین است.
داشتن دیدگاهی مثبت مفید است. خطرات ناشی از ذخایر مواد هستهای ایران، زیرساختهای مرتبط و سایر خطرات، در مقایسه با خطراتی که زمانی توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق ایجاد میشد، ناچیز است و از خطرات ناشی از سناریوی احتمالی فروپاشی دولت در شبه جزیره کره، کمتر خواهد بود.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰، برنامه کاهش تهدید مشارکتی ایالات متحده (CTR) تأسیس شد و از جمله دستاوردهای آن میتوان به غیرفعال کردن بیش از ۷۵۰۰ کلاهک هستهای شوروی، ارتقاء امنیت در ۲۴ سایت ذخیرهسازی سلاحهای روسی و کاهش ۴۰۰ تن اورانیوم غنیشده با خلوص بالا و همچنین کاهش خطرات شیمیایی و بیولوژیکی اشاره کرد. در این دوره، بیش از ۱۳ میلیارد دلار آمریکا توسط سه سازمان آمریکایی برای این تلاشها اختصاص داده شد.
یک تلاش مشابه برای کاهش تهدید برای ایران، اگرچه کوچکتر، با چالشهای متعددی روبهرو خواهد بود. اینکه چه کسی چنین تلاشی را تأمین مالی میکند و چگونه میتواند در عمل، عمل کند، سوالات سیاسی بزرگی را مطرح میکند.
بدون شک در زمانی که سیاستهای جهانی دچار شکاف شده است، به یک تلاش چندملیتی نیاز خواهد بود. اگر ایالات متحده و اسرائیل در حملات تسریعکنندهی بیشتری دخیل باشند، ممکن است با فشار برای پذیرفتن مسئولیت بیشتر مواجه شوند. مشارکت روسیه در بهرهبرداری از نیروگاه هستهای بوشهر نیز ممکن است مسکو را به مشارکت بیشتر سوق دهد.
در حالی که تهران ممکن است طوفان رو به رشد را به خوبی پشت سر بگذارد، برخی برنامهریزیها توسط جامعه بینالمللی برای آماده شدن برای کاهش احتمالی کنترل، عاقلانه خواهد بود.
منبع: اینترنشنال اینستیتیوت فور اینترنشنال استادیز (IISS) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱
انتشار این مطلب به معنای تایید آن توسط دیپلماسی ایرانی نیست و صرفا برای آگاهی خوانندگان محترم تهیه شده است.
نظر شما :