وقتی آمریکا عقب می‌نشیند

نویسنده: علی‌اکبر رضایی 

دیپلماسی ایرانی: سخن گفتن از عقب‌نشینی آمریکا از خاورمیانه به معنای آن نیست که قرار است نیروهای آمریکایی یک‌شبه منطقه را ترک کنند یا پایگاه‌های این کشور به طور کامل برچیده شود. مسئله چیز دیگری است؛ یک روند تدریجی که در آن نقش آمریکا در معماری امنیتی خاورمیانه آرام‌آرام در حال تغییر است. حتی اکونومیست در تحلیلی از «عقب‌نشینی آمریکا» از منطقه سخن گفته و توضیح داده که منظور ترک کامل خاورمیانه نیست بلکه کاهش تمایل آمریکا به ایفای نقش گذشته خود در اداره معادلات منطقه است. چتم‌هاوس نیز از تضعیف احتمالی برتری آمریکا در خلیج فارس و حرکت منطقه به سمت نظمی رقابتی‌تر سخن گفته است. 

در کنار اینها تغییر تمرکز راهبردی آمریکا و توجه بیشتر به رقابت با چین در شرق آسیا را هم باید در نظر گرفت. همه این تحولات یک سؤال مهم را مطرح می‌کند. اگر نقش آمریکا در خاورمیانه کاهش پیدا کند چه چیزی جای ساختار امنیتی چند دهه گذشته را خواهد گرفت؟ 

برای دهه‌ها بخش مهمی از معادلات امنیتی خاورمیانه با حضور آمریکا تعریف می‌شد. پایگاه‌های نظامی و ناوگان دریایی و فروش تسلیحات و روابط امنیتی گسترده با کشورهای منطقه آمریکا را به یکی از اصلی‌ترین بازیگران امنیتی خاورمیانه تبدیل کرده بود. بسیاری از کشورهای منطقه نیز این حضور را بخشی ثابت از معادلات خود می‌دانستند. اما شرایط امروز با گذشته تفاوت دارد. حتی اگر قرار نباشد آمریکا منطقه را ترک کند کاهش نقش آن می‌تواند بسیاری از محاسبات گذشته را تغییر دهد. خاورمیانه امروز دیگر همان منطقه چند دهه قبل نیست. کشورهای منطقه به دنبال روابط متنوع‌تری هستند و تلاش می‌کنند وابستگی خود را به یک قدرت خارجی کاهش دهند. گسترش روابط کشورهای عربی با چین و روسیه و تلاش برای کاهش برخی اختلافات منطقه‌ای را باید در همین چارچوب دید. این تحولات به معنای پایان رقابت‌ها نیست. رقابت همچنان وجود دارد اما قواعد بازی در حال تغییر است. 

در این میان ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود جایگاه ویژه‌ای دارد. سواحل ایران در خلیج فارس و دریای عمان و قرار گرفتن کشور در مجاورت تنگه هرمز باعث شده ایران در هر بحثی درباره امنیت منطقه یکی از بازیگران مهم باشد. از طرف دیگر تجربه چند دهه گذشته نشان داده حضور قدرت‌های خارجی همیشه به ایجاد امنیت پایدار در منطقه منجر نشده است. در مواردی همین حضور به افزایش رقابت و تنش کمک کرده است. 

بنابراین بحث درباره آینده امنیت خاورمیانه بدون در نظر گرفتن نقش کشورهای منطقه کامل نخواهد بود. اما نباید تصور کرد که با کاهش نقش آمریکا یک کشور دیگر به راحتی جای آن را خواهد گرفت. شرایط خاورمیانه برای چنین انتقال ساده‌ای فراهم نیست. 

ترکیه و ایران و عربستان و اسرائیل هر کدام بخشی از معادلات منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. چین هم از مسیر اقتصاد و انرژی و تجارت و دیپلماسی حضور خود را در منطقه افزایش داده است. به همین دلیل احتمالاً آینده خاورمیانه با یک قدرت مسلط جدید تعریف نخواهد شد بلکه چند مرکز قدرت همزمان در آن نقش خواهند داشت. 

این تغییر برای ایران نیز اهمیت زیادی دارد. اگر نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای کاهش پیدا کند کشورهای منطقه باید سهم بیشتری از مسئولیت امنیت خود را بر عهده بگیرند. در چنین شرایطی قدرت سیاسی و اقتصادی و امنیتی کشورها اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. 

ایران نیز مانند سایر بازیگران منطقه‌ای تلاش خواهد کرد جایگاه خود را در نظم جدید حفظ کند. نظمی که هنوز شکل نهایی آن مشخص نیست. البته کاهش نقش آمریکا به معنای پایان اختلافات در خاورمیانه نیست. رقابت میان کشورهای منطقه همچنان ادامه خواهد داشت و اسرائیل نیز تلاش می‌کند جایگاه نظامی و امنیتی خود را حفظ کند. 

ممکن است برخی ائتلاف‌های قدیمی تغییر کنند و همکاری‌های تازه‌ای شکل بگیرد. بنابراین دوره گذار می‌تواند دوره‌ای پررقابت باشد. هر بازیگر تلاش خواهد کرد سهم بیشتری از نظم جدید را به خود اختصاص دهد. 

در نهایت سؤال اصلی شاید این نباشد که چه کسی جای آمریکا را می‌گیرد. سؤال مهم‌تر این است که چه کشورهایی می‌توانند در شکل دادن به قواعد آینده منطقه نقش بیشتری داشته باشند. اگر کشورهای خاورمیانه بتوانند امنیت خود را بیشتر بر پایه همکاری‌های منطقه‌ای تعریف کنند امکان شکل‌گیری یک نظم بومی افزایش خواهد یافت. اما اگر رقابت‌ها بر همکاری غلبه کند خلأ ناشی از کاهش نقش آمریکا ممکن است فقط شکل دیگری از رقابت را به وجود آورد. آمریکا احتمالاً برای مدت طولانی همچنان یکی از بازیگران خاورمیانه خواهد بود. بنابراین صحبت از خروج کامل آمریکا از منطقه چندان دقیق نیست. بحث اصلی تغییر در میزان و نوع حضور این کشور است. 

اگر این روند ادامه پیدا کند خاورمیانه می‌تواند وارد دوره‌ای شود که در آن یک قدرت خارجی به تنهایی تعیین‌کننده اصلی معادلات نباشد. در چنین شرایطی آینده منطقه بیش از گذشته به خود کشورهای خاورمیانه وابسته خواهد بود. شاید مهم‌ترین پرسش همین باشد؛ آیا کشورهای منطقه می‌توانند از فرصت ایجادشده برای شکل دادن به نظم آینده خود استفاده کنند؟