اسطوره، حافظه تاریخی و هویت جمعی ایرانیان در مواجهه با جنگ
از ناخودآگاه تاریخی تا بازنمایی مقاومت ملی در جنگهای ۱۲ و ۴۰ روزه
نویسنده: أسماء باهر، کارشناس ارشد روابط بینالملل
دیپلماسی ایرانی: جنگ، در کنار اینکه موضوع سیاست بوده و دارای ابعاد نظامی و پیامدهای ژئوپلیتیکی است، پدیدهای اجتماعی، فرهنگی و هویتی نیز محسوب میشود. به این معنا که مواجهه یک جامعه با جنگ تنها به سطح واکنشهای امنیتی، سیاسی و اقتصادی محدود نمیماند و بازتاب آن در سطوح عمیقتری از حیات جمعی قابل مشاهده است. در چنین شرایطی، جامعه برای فهم بهتر تجربهای که با آن روبهرو شده است، به مجموعهای از معانی و روایتهای پیشین رجوع میکند که ریشه در تجربههای تاریخی و گاه در جهان اسطورهای و حافظه فرهنگی آنها دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر یکی از ابعاد چندگانه و پیچیده جنگ، یعنی تأثیر اسطورهها، حافظه تاریخی و هویت جمعی، بر نحوه مواجهه جامعه ایرانی با منازعه، تدوین شده است؛ ازاینرو، بررسی ابعاد نظامی، تحلیلهای امنیتی و ملاحظات ژئوپلیتیکی جنگ، خارج از دامنه موضوعی این یادداشت قرار میگیرد، به همین دلیل جنگ اسرائیل علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ و سپس جنگ ۴۰ روزه ایران با ایالات متحده و اسرائیل در اسفند ۱۴۰۴ برای بررسی تاثیر اساطیر و روایتهای تاریخی در زندگی روز بشر موردی ملموس و عینی محسوب میشود.
به دنبال وقوع دو جنگی که به وقوع و فراهم شدن زمینهای برای بازتاب دوباره مفاهیمی چون ایران، سرزمین، استقلال، مقاومت، فداکاری و بقای ملی در فضای عمومی و برجستهشدن برخی نمادها و روایتهای تاریخی ایران، بهویژه عناصر برگرفته از اسطورههای ملی و میراث پیشااسلامی، چند پرسش مهم مطرح میشود، از جمله آنکه اسطورهها و حافظه تاریخی ایرانیان چه نقشی در نحوه ادراک و مواجهه آنان با تهدید خارجی دارند؟ این نقش چگونه در واکنشهای اجتماعی، عاطفی و هویتی مردم نمود پیدا کرده و چه نسبتی با روایتهای رسمی از جنگ و دفاع ملی داشته است؟ اهمیت این پرسشها در این است که هویت ایرانی را نمیتوان به تنهایی در چارچوب تعلق سیاسی به یک ساختار حکومتی یا پذیرش یک گفتمان رسمی تعریف و تحلیل کرد. هویت ملی ایرانیان حاصل لایههای تاریخی، فرهنگی، زبانی، جغرافیایی و مذهبی متعددی است که در طول زمان شکل گرفتهاند و در شرایط بحرانی به شکل و شدت متفاوتی در عرصه عمومی ظاهر میشوند. البته لازم به ذکر است که برای تحلیل بهتر واکنش جامعه به جنگ، ما نیازمند قائل شدن تمایز بین هویت ملی و هویت سیاسی هستیم. هویت ملی، با اتکا به پیوندهای تاریخی، فرهنگی و سرزمینی، چارچوبی فراگیر برای تعریف تعلق جمعی و منافع مشترک فراهم میآورد درحالی که هویت سیاسی بیشتر با نگرش افراد نسبت به ساختار حکمرانی، سیاستها و جهتگیریهای سیاسی پیوند دارد. این دو سطح از هویت، اگرچه میتوانند بر یکدیگر تأثیر بگذارند و در برخی موقعیتها همپوشانی داشته باشند اما الزاما بر یکدیگر منطبق نیستند زیرا همبستگی ملی میتواند در بستری فراتر از همگرایی سیاسی نیز شکل بگیرد. بنابراین تعلق ملی و حساسیت نسبت به امنیت و تمامیت ارضی کشور را میتوان در کنار طیفی از نگرشها و ترجیحات سیاسی متفاوت در جامعه درک کرد. چنین تمایزی به ما فرصتی ایجاد میکند تا بتوانیم تحلیل دقیقتری از واکنش ایرانیان نسبت به جنگ داشته باشیم.
بر این اساس نوشتار حاضر با تمرکز بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی جنگ، به بررسی چگونگی بازتاب و بازتفسیر تجربه منازعه در بستر حافظه تاریخی، روایتهای اسطورهای و فرایندهای بازتولید هویت جمعی میپردازد. همانطور که پیشتر گفته شد، مسئله محوری تبیین چگونگی تأثیر تهدید خارجی بر برجستهشدن برخی نمادها و روایتهای تاریخی و نقش آنها در شکلگیری و بازتعریف مفاهیمی چون سرزمین، تعلق ملی، بقا، فداکاری و مقاومت در عرصه اجتماعی است. در این چارچوب، اسطورههای ملی بهعنوان منابع فرهنگی و چارچوب معنایی در نظر گرفته شدهاند که در پیوند با شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی، در نحوه ادراک و تفسیر تجربه جنگ نقش ایفا. با در نظر گرفتن مطالب فوق یادداشت حاضر با رویکرد سازهانگارانه، نظریه حافظه فرهنگی و با ادغام مفاهیمی از روانشناسی یونگی، نقش اسطورهها و روایتهای تاریخی در مواجهه جامعه ایرانی با این دو جنگ را بررسی میکند. استدلال متن بر این مبنا است که تهدید خارجی با برجسته کردن المانهای نمادین و روایتهای تاریخی، زمینه بازتعریف تعلق جمعی را در رابطه با مفاهیمی چون سرزمین، بقا، فداکاری و مقاومت فراهم میکند.
۱. اسطوره، حافظه تاریخی و هویت جمعی
در نگاه سازهانگارانه، هویت و منافع از طریق تعاملهای اجتماعی و تجربههای تاریخی شکل میگیرند. از این رو، درک کشورها از تهدید تنها به توان نظامی طرف مقابل وابسته نیست، بلکه برداشتهای فرهنگی از امنیت و سرزمین نیز در آن نقش دارند (Wendt, 1992: 394-398). به باور آسمن، نمادها و بازنماییهای گذشته منبعی برای جهتیابی در زمان حال هستند پس به عبارتی، حافظه تاریخی فرایندی اجتماعی است که تجربهها و روایتها را به عناصر هویت جمعی تبدیل میکند (Assmann, 2011: 16-21, 33). اسمیت نیز بر نقش اسطورهها، خاطرات و نمادهای مشترک در تداوم هویت ملی تأکید میکند و استدلال میکند که مؤلفههای اصلی تداوم گروهها و جوامع ملی ماهیتی فرهنگی و نمادین دارند. به این ترتیب، مجموعهای از اسطورهها، یادها، ارزشها و نمادها مرزهای هویت جمعی را حفظ کرده و اعضای جامعه را متحد میسازند (Smith, 2011: 62). مفهوم ناخودآگاه جمعی یونگ نیز میتواند بهعنوان چارچوبی تفسیری برای فهم تکرار الگوهای نمادینی چون قهرمان و قربانی مورد استفاده قرار گیرد اما تکرار یک نماد تاریخی بهتنهایی شاهد تجربی بر فعالشدن ناخودآگاه جمعی تمامی اعضای یک ملت نیست؛ ازاینرو، این مفهوم در این یادداشت مکملی برای تحلیل حافظه فرهنگی و بازنماییهای اجتماعی در نظر گرفته شده است. بنابراین درک از تهدید در ایران را نمیتوان تنها با اتکا به محاسبات قدرت نظامی تحلیل کرد و برای فهم بهتر این موضوع لازم است به حافظه تاریخی، نمادهای فرهنگی و تصور جمعی از سرزمین، تهدید و تعلق ملی رجوع کنیم.
در ایران شکلگیری و بازتولید هویت ایرانی در دورههای گوناگون همواره با بازخوانی میراث تاریخی و فرهنگی همراه بوده و تصویر مدرن از هویت ملی ایرانی، نه پدیدهای یکسره نو، بلکه حاصل بازسازی اسطورهها، نمادها و خاطرات جمعی گذشته در پیوند با تاریخ، زبان و سرزمین است. به بیان دیگر امروزه برای صورتبندی «ملت ایران»، مفاهیم و نمادهای پیشینی به کار گرفته میشود (Ashraf, 2022: 68–73). علاوه بر آن، تاریخنگاری ملی، بازآرایی زبان فارسی و ارجاع به شاهنامه و گذشته پیشامدرن در فرایند شکلگیری هویت ملی مدرن ایران نقشی تعیینکننده داشتهاند و گذشته با روایتی ایرانمحور بازخوانی و در خدمت تصور از یک ملت و سرزمین واحد قرار گرفت (Tavakoli-Targhi, 2001: 96–112). در جریان هر دو جنگ دوازدهروزه و چهلروزه، اساطیر ایرانی و بهویژه منظومه حماسی «شاهنامه فردوسی» از سطح متون ادبی کلاسیک فراتر رفته و به عنوان نقشه راه شناختی جامعه عمل کردند؛ پدیدهای که در ادبیات رسمی سیاسی کشور نیز بازتاب یافت و داستانهای اسطورهای فردوسی به عنوان «واقعیت زندگی قهرمانانه مردم ایران» در جریان جنگ تحمیلی سوم صورتبندی شد. بر این اساس، روایتهای اسطورهای و سنت ادبی را میتوان از منابع فرهنگی مهم در بازنمایی، تداوم و بازتفسیر هویت ایرانی دانست که بسترهایی برای معنابخشی مداوم به تعلق جمعی ایرانیان بودهاند. البته باید توجه داشت که این روایتها معنایی ثابت ندارند و در موقعیتهای تاریخی مختلف بازتفسیر میشوند، در نتیجه مسئله اصلی چگونگی فعالشدن الگوهای معنایی ریشهدار در مواجهه با تهدید خارجی است.

۲. جنگ ۱۲ روزه؛ برجستهشدن نمادهای ایران تاریخی
از شروع جنگ اسرائیل علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴، نمادهای ایران پیشااسلامی و روایتهای حماسی برجسته شدند. برای مثال نصب و رونمایی از مجسمه آرش کمانگیر در ۳۱ خرداد ۱۴۰۴و بازتاب تصاویر آن نمونهای از این روند بود؛ آرش بهواسطه تعیین مرزهای ایران و فداکاری برای حفظ سرزمین، با شرایط جنگی پیوند یافته بود و این موضوع نشانگر حضور نمادی اسطورهای در بازنمایی از جنگ است (پیام ما، ۱۴۰۴). در جریان جنگ، در بخشی از بازنماییهای رسانهای و عمومی، نمادهای برخاسته از تاریخ و اسطورههای ایران در کنار عناصر مذهبی و نظامی معاصر و چهرههایی از تاریخ سیاسی و نظامی معاصر کشور قرار گرفتند. این ترکیب نشان میدهد که عناصر مورد استفاده برای معناگذاری بر جنگ، به میراث اسطورهای و شخصیتهای تاریخی محدود نمیشوند، بلکه برخی چهرههای واقعی معاصر نیز میتوانند در فرایندهای روایتپردازی، یادبود و بازنمایی عمومی دارای جایگاهی اسطورهای شوند. در این فرایند، شخصیت تاریخی فراتر از نقش و زندگی فردی و شخصی خود، حامل مجموعهای از معانی نمادین نظیر قهرمانی، فداکاری، شهادت، مقاومت و حفاظت از سرزمین تبدیل میشود. شهید قاسم سلیمانی را میتوان یکی از نمونههای معاصر این پدیده دانست؛ شخصیتی که پس از شهادت، در بخشی از روایتهای رسمی و رسانهای در قالب قهرمان ملی و نماد مقاومت بازنمایی شد و آیینهای تشییع و یادبود نیز در تثبیت این جایگاه نمادین تاثیرگذار بودند. از این منظر، بررسی نقش اسطوره و حافظه جمعی در مواجهه جامعه ایرانی با جنگ، مستلزم توجه همزمان به روایتهای اسطورهای کهن و فرایند اسطورهای شدن برخی شخصیتهای واقعی و معاصر است.
واکنش مردم ایران به جنگ دوازدهروزه را نمیتوان به حمایت یا مخالفت با حکومت یا طرفهای خارجی، یا به جناحبندی و طرفداری، تقلیل داد؛ این نگاه ناقص و بیشتر ابزار طیفی است که در پی ایجاد شکاف و دوگانگی در بین مردم است. در سطح تجربه زیسته، نگرانی از امنیت خانواده، خشم از حملات، اندوه بر تلفات غیرنظامیان و ارزیابی مدیریت جنگ همزمان حضور داشتند و مسئله جنگ زمینهای برای فعالشدن شبکههای همیاری خانوادگی، محلی و اجتماعی فراهم کرد. پژوهش اسلامی رجبلو و خانمحمدی (۱۴۰۵)، با بررسی تجربه ۱۸ شهروند تهرانی، روندی از شوک و اضطراب نخستین تا همبستگی خانوادگی، همکاری محلی و حمایت اجتماعی را نشان میدهد. در این روایتها، رسانهها و شبکههای اجتماعی نیز در مدیریت اضطراب، افزایش امید جمعی و حفظ ارتباطات اجتماعی نقش داشتهاند و تجربه مشترک بحران به تقویت احساس تعلق ملی کمک کرده است. گزارشهای میدانی همین امر را تایید کرده است.
این واکنشهای اجتماعی را میتوان در پیوند با حافظه جمعی و نمادهای ملی میشود بهتر فهمید. تجربه مشترک حملات، نگرانی از امنیت خانواده و همیاریهای محلی، زمینهای برای فعالشدن حس «ما بودن» را فراهم کرد که بر تعلق به ایران، مردم و سرزمین مشترک استوار بود. در چنین شرایطی، اساطیر و نمادهای ملی میتوانستند بهمثابه منابع معنایی عمل کنند که تجربه پراکنده ترس، خشم و همبستگی را در قالب روایتی از سرنوشت مشترک ملی سازمان میدهند.
در کنار چهره اساطیر، موسیقی و شعر حماسی به رسانهای مهم برای انتقال حافظه اساطیری به زندگی روزمره تبدیل شد. نمونه برجسته آن، قطعه «بزن که خوب میزنی» بود که با استناد به چهره رستم تهمتن و شیر پیلافکن شاهنامه، پهلوانی اسطورهای را با مفاهیمی چون توکل و ایمان پیوند میداد. این اثر در واپسین روزهای جنگ دوازدهروزه شکل گرفت، اما در جنگ چهلروزه به سرودی غیررسمی و پرتکرار در میادین داخل ایران، برخی کشورهای همسایه و راهپیماییهای فارسیزبانان خارج از کشور تبدیل شد. مداحی مذهبی که پیشتر بیشتر بر استعارههای سوگوارانه کربلا تکیه داشت، در فضای بحران به کهنالگوی پهلوانی فردوسی متوسل شد و آن را با گفتمان دینی ترکیب کرد و توانست حس ناتوانی در برابر ماشین جنگی مهاجم را کاهش داده و اضطراب جمعی را به تخلیه هیجانی و احساس قدرت جمعی تبدیل کند. اما نقطه اوج تلاقی اسطوره ملی و اسطوره مذهبی در شامگاه شنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۴، ۱۱ روز پس از اعلام آتشبس، رقم خورد؛ جایی که در نخستین حضور عمومی رهبر وقت انقلاب پس از آغاز جنگ، حاضران در حسینیه در اقدامی بیسابقه با نوای سرود ملیگرایانه «ای ایران» به سینهزنی پرداختند.
۴. جنگ ۴۰ روزه؛ تداوم و رقابت روایتهای ملی و مذهبی
جنگ ۴۰ روزه مرحله دیگری از مواجهه جامعه با تهدید خارجی بود. به گزارش مرکز استیمسون، تجمعات آغازین تا حدی عرصه همبستگی ملی بودند اما پس از آتشبس، بخشی از آنها به محل بیان مطالبات سیاسی و مخالفت با مذاکره با آمریکا تبدیل شدند و نمادهای انقلاب اسلامی و عاشورا برجستگی بیشتری یافتند (Heiran-Nia & Habibi Doroh, 2026).
از منظر تحلیل گفتمان و حافظه تاریخی، عاشورا و روایت کربلا کارکردی مشابه اسطورههای حماسی ایران در بازتاب مفاهیمی چون فداکاری و مقاومت دارند، اما از نظر ساختار و گستره معنایی دارای تمایزهای بنیادین هستند. درحالیکه اسطورههای ملی پیوند تنگاتنگی با مفهوم سرزمین و تداوم تاریخی موجودیتی به نام ایران دارند، روایت عاشورا چارچوبی مذهبی و اخلاقی با ظرفیتهای فراملی ارائه میدهد. تجربه جنگ چهلروزه نشان داد که این دو کلانروایت در مواجهه با جنگ گاه به یکدیگر نزدیک شده و در هم میآمیزند و گاه منجر به شکلگیری برداشتهای متفاوتی از مفهوم مقاومت در سطح جامعه میشوند. این تفاوت در مبانی نظری مقاومت، طیفی از نگرشها و راهبردها را در پی داشت که از یکسو بر اولویتدادن به استمرار مقاومت میدانی تأکید داشت و از سوی دیگر، تأکید بر مذاکره و کاهش تنش برای حفاظت از منافع ملی را برجسته میکرد.
نمایش زنجیرهای دیوارنگارههای شهری با محوریت بازتعریف استعاره شیر، برجستهسازی ژئوپلیتیک انسداد تنگه هرمز و پیوند زدن نمادهای عاشورایی و پرچم ملی با فرایند انتقال رهبری پس از شهادت رهبر انقلاب، تلاشی هدفمند برای ترجمه یک منازعه نظامی به عناصر آشنای اسطورهای و مذهبی بود و گفتمان رسمی نیز با صورتبندی داستانهای اسطورهای شاهنامه فردوسی بهعنوان واقعیت زندگی قهرمانانه مردم ایران در جنگ تحمیلی سوم تثبیت شد. در سطح کنش جمعی و سیاستگذاری حافظه، این بازتولید اساطیری به مجموعهای از مناسک خیابانی، شبکههای بسیج مدنی برای بازتولید سرمایه اجتماعی در طول جنگ چهلروزه و دوره پساجنگ منتهی شد. شکلگیری اجتماعات مستمر شبانه و آیینهای پرچمگردانی در میادین شهرها که تا بیش از ۲۴۷ شب استمرار یافت، از دیدگاه روانشناسی اجتماعی بهعنوان سازوکار تنظیم هیجان جمعی عمل کرد که اضطراب فردی ناشی از بمباران را به همبستگی ملموس تبدیل کرد. در موازات این بسیج اجتماعی و در واکنش به آسیب گسترده زیرساختهای فرهنگی و آموزشی، نهادهای فرهنگی و مدنی بر تثبیت «حافظه تاریخی» و نمایش «استمرار تمدنی» متمرکز شدند. مرمت اضطراری بناهای تاریخی، تصویب سند ملی موزهداری، ثبت جهانی قلعه الموت در یونسکو، تولید مستندها و آرشیوهای تصویری، و طرح تبدیل مدرسه میناب به سایتموزه جنگ، سازوکارهایی برای تبدیل ترومای جمعی به حافظه تاریخی سازمانیافته بودند. از طرف دیگر یکی از راهبردیترین سطوح پیوند اسطوره و واقعیت، نامگذاری تسلیحات کلیدی ایران با نام «آرش» بود. در جنگ دوازدهروزه، ایران از پهپاد انتحاری دوربرد آرش ۲ برای هدف قراردادن سامانههای دفاع هوایی اسرائیل استفاده کرد و سپس در جنگ چهلروزه، این پهپاد به یکی از ستونهای عملیات وعده صادق ۴ تبدیل شد و اهدافی در اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه را هدف قرار داد. پس از آتشبس نیز رسانهها از سامانه پدافندی بومی آرشهای کمانگیر و ارتقای پهپاد به نسل آرش ۳ خبر دادند.
۵. سازوکارهای معناگذاری و نسبت هویت ملی و سیاسی
مقایسه دو جنگ نشان میدهد اسطورهها تهدید پیچیده را به روایتی آشنا تبدیل میکنند؛ تصویر آرش یادآور تهدید سرزمینی و فداکاری برای حفظ مرزهاست. خاطرات جنگ تحمیلی و مداخله خارجی نیز میتوانند حساسیت به استقلال را تقویت کنند، هرچند اثرشان میان نسلها یکسان نیست اما نمادهای ملی زبان مشترکی میان گروههای دارای اختلاف سیاسی فراهم میکنند. رنج مستقیم انسانی، از فقدان و ناامنی تا آوارگی و تخریب به طور مستقیم بر واکنش مردم اثر میگذارد و اسطوره جایگزین این تجربه نیست اما مفاهیمی چون مفهوم قهرمانی میتواند منجر به همیاری شهروندان در دوران بحران و جلوگیری از گسست اجتماعی شود. بنابراین، اسطوره علت مستقیم رفتار نیست، بلکه منبعی معنایی در کنار عوامل مادی، امنیتی، اقتصادی، سیاسی و روانشناختی است. در این میان، تمایز هویت ملی و سیاسی نیز ضروری است: اولی به تعلق تاریخی، فرهنگی و سرزمینی و دومی به نگرش نسبت به ساختار قدرت و سیاستهای عمومی اشاره دارد. این دو میتوانند همپوشانی داشته باشند، اما منطبق نیستند. بنابراین، حمایت از امنیت و تمامیت ارضی و مخالفت با حمله خارجی میتواند در کنار ارزیابیهای متفاوت از سیاستهای حکومت قرار گیرد؛ همانگونه که حمایت از اقدامات دفاعی لزوماً تأیید همه تصمیمات سیاسی نیست. انسجام ملی را نیز میتوان بر اصولی چون استقلال، امنیت شهروندان و تمامیت سرزمینی استوار دانست، نه صرفاً همصدایی سیاسی یا پذیرش یک روایت رسمی و بهرهگیری از نمادهای مشترک و بهرسمیتشناختن تنوع اجتماعی میتواند ظرفیت همگرایی ملی را تقویت کند.
نتیجهگیری
بررسی و تجربه دو جنگ نشان دادکه لایههای تاریخی و فرهنگی در کنار نگرشهای سیاسی و عوامل مادی بر معناگذاری جامعه بر جنگ اثر دارند. برجستهشدن آرش، شاهنامه، سرود «ای ایران» و دیگر شهدای معاصر نشانه حضور ذخایر نمادین در فضای عمومی است؛ درحالیکه پیمایشها از تکثر دیدگاهها درباره ماهیت جنگ و نحوه مدیریت آن حکایت میکنند. بنابراین، همبستگی ملی پدیدهای چندسطحی است و میتواند در کنار اختلافات سیاسی استمرار یابد. اسطورههای ملی با پیوند گذشته و تجربه معاصر و برجستهکردن فداکاری، سرزمین و بقا به تفسیر جنگ معنا میبخشند اما اثرشان به زمینه اجتماعی و نحوه بازنمایی و پذیرش عمومی وابسته است. ایران بهمثابه واحدی تاریخی و فرهنگی، گستردهتر از هر ساختار سیاسی است؛ ازاینرو، فهم واکنش ایرانیان به جنگ نیازمند توجه به حافظه تاریخی، اسطورهها، تنوع هویتی و تجربه زیسته مردم است.
منابع
پیام ما. (۱۴۰۴، ۹ تیر). قهرمان ملی با جنگ آمد. https://payamema.ir/payam/134766/قهرمان-ملی-با-جنگ-آمد/
Ashraf, A. (2022). Three encounters with Iranian identity [Seh didar ba hoviyate irani]. Freedom of Thought Journal, 11, 65–76.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Beidollahkhani, A. (2024). Myth and epic as a non-religious revival of national identity: The role of Ferdowsi’s Shahnameh in the development of secular national identity among Iranian minorities; studying Persian Twitter. National Identities, 26(5), 521–539. https://doi.org/10.1080/14608944.2024.2372597
Heiran-Nia, J., & Habibi Doroh, H. (2026, June 25). Post-war street rallies in Iran: The ascendance of religious over national identity. Stimson Center. https://www.stimson.org/2026/post-war-street-rallies-in-iran-the-ascendance-of-religious-over-national-identity/
Jung, C. G. (1969). The archetypes and the collective unconscious (2nd ed., R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
Smith, A. D. (1999). Myths and memories of the nation. Oxford University Press.
Wendt, A. (1992). Anarchy is what states make of it: The social construction of power politics. International Organization, 46(2), 391–425.


نظر شما :