سوءظنی که ریشه دارد
ایران در برابر امریکا؛ بی اعتمادی ساختاری به مثابه ضرورت دفاعی
نویسنده: رسول سوری، پژوهشگر ژئوپلیتیک و مطالعات منطقه‌ای
دیپلماسی ایرانی: روابط ایران و آمریکا در طول دهه‌های گذشته، فراز و نشیب‌های متعددی را تجربه کرده است؛ با این حال، یک عنصر ثابت در تمامی این دوره‌ها حضور داشته است؛ بی‌اعتمادی ساختاری ایران به آمریکا. این بی‌اعتمادی را نمی‌توان صرفاً محصول تبلیغات سیاسی یا سوءظن غیرمنطقی دانست؛ بلکه ریشه در تجربه‌ای مستند و تکرارشونده از نقض عهد و رفتار خصمانه دارد که در حافظه تاریخی و ادراک جمعی ایرانیان نهادینه شده است.
بیان مسئله
روابط ایران و آمریکا را نمی‌توان صرفاً در قالب رقابت ژئوپلیتیک تحلیل کرد. پرسش کانونی این است: چرا بی‌اعتمادی ایران به آمریکا نه یک «سوءظن»، بلکه یک «ضرورت دفاعی مستند» تلقی می‌شود؟ پاسخ در الگوی تکرارشونده و مستند نقض عهد از سوی آمریکا نهفته است؛ از کودتای ۱۳۳۲ و حمایت از رژیم پهلوی تا جنگ تحمیلی و خروج یک‌جانبه از برجام در ۲۰۱۸، جنگ‌های اخیر، تحریم‌های ظالمانه و... . این الگو نشان می‌دهد که تعهدات آمریکا در برابر تغییر دولت‌ها و اولویت‌های سیاسی شکننده و بی‌اعتبارند. بنابراین، پرسش دیگر این است: حقانیت ایران در این منازعه بر چه پایه‌ای استوار است، و چگونه می‌توان این حقانیت را در آینه تاریخ و روان‌شناسی سیاسی تثبیت کرد؟
آسیب شناسی عهد شکنی امریکا
۱. الگوی مستند نقض عهد
الگوی مستند نقض عهد آمریکا بارها نشان داده است که بر تعهداتش در قبال دولت‌ها و اولویت‌های سیاسی پایبند نیست. این الگو در ذهن تصمیم‌گیرندگان و افکار عمومی ایران به «اصل عدم پایبندی آمریکا» تبدیل شده است؛ اصلی که هرگونه اعتمادسازی را به فرایندی زمان‌بر و شکننده بدل می‌کند. آسیب اصلی اینجاست که نقض عهد آمریکا نه یک استثنا، بلکه یک الگوی تکرارشونده است که بی‌اعتمادی ایران را از یک «سوءظن» به یک «ضرورت دفاعی مستند» تبدیل کرده است.
۲. حافظه تاریخی آسیب زا
خاطرات جمعی (کودتای ۱۳۳۲، حمایت از رژیم پهلوی، جنگ تحمیلی و نقض مکرر تعهدات) مجموعه‌ای از خاطرات جمعی را شکل داده که به‌مثابه فیلتری عمل می‌کند و هر رویداد جدید را رنگی از گذشته می‌بخشد. این حافظه آسیب‌زا با هر مورد جدید نقض عهد بازتولید و تقویت می‌شود. آسیب اینجاست که ایران در موضع دفاعی قرار دارد، نه تهاجمی؛ و سیاست‌های آمریکا را در چارچوب «فشار حداکثری» و تغییر نظام تفسیر می‌کند. این عدم تقارن ادراکی، فضای مذاکره را به بازی حاصل‌جمع‌صفر تبدیل کرده است.
۳. توهم کنترل و شکست فشار حداکثری
آمریکا با این باور که می‌تواند با فشار حداکثری ایران را به تسلیم وادار کند، نه تنها نتیجه‌ای نگرفت، بلکه بی‌اعتمادی را تعمیق و حافظه آسیب‌زا را تقویت کرد. توهم کنترل، تصمیم‌گیرندگان آمریکایی را به محاسبات ساده‌انگارانه سوق داده و آنها را از پیچیدگی‌های واقعی غافل کرده است. تجربه نشان داده است فشار و تهدید، نه ابزار تغییر رفتار، بلکه عامل تشدید تنش و تثبیت مقاومت است.
۴. حقانیت ایران در منطق اعتمادسازی
هرگونه اعتمادسازی مستلزم آن است که آمریکا با ارائه تضمین‌های عینی، قابل راستی‌آزمایی و الزام‌آور نشان دهد که به تعهدات خود پایبند است؛ تضمین‌هایی که فراتر از تعهدات کلامی بوده و در برابر تغییر دولت‌ها مقاوم باشند. به نظر می‌رسد ایران با تکیه بر تجربه تاریخی خود، حق دارد که هر پیشنهاد آمریکایی را از صافی این حافظه جمعی عبور دهد. حقانیت ایران در پذیرش تفاوت‌ها و جست‌وجوی نقاط مشترک در سایه درک متقابل نهفته است، نه در انکار واقعیت‌های تاریخی.
توصیه‌های سیاستی
۱. پذیرش واقعیت‌های تاریخی به مثابه مبنای مذاکره
مدیریت بحران در روابط ایران و آمریکا نه با انکار حافظه تاریخی و الگوی مستند نقض عهد، بلکه با پذیرش آن امکان‌پذیر است. سیاست‌گذاران ایرانی باید در هرگونه مذاکره، تجربه تاریخی مستند را به‌عنوان مبنای مشروع مطالبه تضمین‌های عینی و الزام‌آور قرار دهند.
۲. مطالبه تضمین‌های عینی و مقاوم در برابر تغییر دولت‌ها
هرگونه اعتمادسازی مستلزم آن است که آمریکا با ارائه تضمین‌های عینی، قابل راستی‌آزمایی و الزام‌آور نشان دهد که به تعهدات خود پایبند است؛ تضمین‌هایی که فراتر از تعهدات کلامی بوده و در برابر تغییر دولت‌ها مقاوم باشند. ایران با تکیه بر تجربه تاریخی خود، حق دارد که هر پیشنهاد آمریکایی را از صافی این حافظه جمعی عبور دهد.
۳. باز تعریف موضع ایران و هدایت فضای مذاکره
توجه به عدم تقارن ادراکی و هدایت فضای مذاکره از بازی حاصل‌جمع‌صفر به سمت درک متقابل ضروری است. ایران در این منازعه در موضع دفاعی قرار دارد، نه تهاجمی؛ و سیاست‌های آمریکا را در چارچوب «فشار حداکثری» و تغییر نظام تفسیر می‌کند. این عدم تقارن ادراکی باید در تحلیل‌ها و سیاست‌گزاری‌ها مورد توجه قرار گیرد و فضای مذاکره به سمت درک متقابل هدایت شود.
۴. پرهیز از تکرار الگوی فشار حداکثری
تجربه نشان داده فشار و تهدید، نه ابزار تغییر رفتار، بلکه عامل تشدید تنش و تثبیت مقاومت است. توهم کنترل، تصمیم‌گیرندگان آمریکایی را به محاسبات ساده‌انگارانه سوق داده و آنها را از پیچیدگی‌های واقعی غافل کرده است. سیاست‌گذاران باید از تکرار این الگو پرهیز کنند و به‌جای آن، سازوکارهای اعتمادسازی واقعی را دنبال کنند.
۵. جست‌وجوی نقاط مشترک در سایه درک متقابل
سیاست‌گذاران باید با تکیه بر این اصل که حقانیت ایران در پذیرش تفاوت‌ها و جست‌وجوی نقاط مشترک در سایه درک متقابل نهفته است، نه در انکار واقعیت‌های تاریخی، فضای مذاکره را به سمت سازوکارهای قابل راستی‌آزمایی هدایت کنند و هرگونه توافق را بر مبنای تضمین‌های عملی و قابل راستی‌آزمایی بنا نهند.
جمع‌بندی
حقانیت ایران در روابط با آمریکا را نباید صرفاً در حوزه گفتمان سیاسی یا جدال روایت‌ها جست‌وجو کرد. این حقانیت در آینه روان‌شناسی سیاسی و حافظه تاریخی مستند، واقعیتی قابل اثبات است: الگوی پایدار نقض عهد از سوی آمریکا - از کودتای ۱۳۳۲ و حمایت از رژیم پهلوی تا جنگ تحمیلی و خروج یک‌جانبه از برجام، جنگ‌های اخیر، تحریم‌های ظالمانه و... - بی‌اعتمادی ساختاری را به یک ضرورت دفاعی بدل کرده است. آنچه این تحلیل بر آن تأکید دارد، این واقعیت است که بی‌اعتمادی ایران به آمریکا محصول یک سوءتفاهم گذرا یا رقابت سیاسی نیست، بلکه برآمده از الگویی مستند و تکرارشونده از نقض عهد است که در حافظه تاریخی ایرانیان رسوب کرده و به یک «ضرورت دفاعی» تبدیل شده است. موارد نقض عهدی که در بالا بیان شد تنها نمونه‌هایی از این الگوی پایدارند که هرگونه اعتمادسازی را بدون تضمین‌های عینی و الزام‌آور بی‌اثر می‌سازند. از این‌رو، مدیریت پایدار روابط نه با انکار این حافظه تاریخی و نه با تکرار الگوی فشار حداکثری، بلکه با پذیرش واقعیت‌های مستند، به‌رسمیت شناختن عدم تقارن ادراکی و بنا نهادن هرگونه توافق بر سازوکارهای قابل راستی‌آزمایی و مقاوم در برابر تغییر دولت‌ها امکان‌پذیر است. ایران در این منازعه، مدافع اصولی است که تجربه تاریخی مستند، پشتوانه آن است و هرگونه چشم‌انداز مثبت در روابط، ناگزیر باید از این واقعیت آغاز شود. مدیریت بحران نه با انکار این واقعیت، بلکه با پذیرش آن و مطالبه تضمین‌های عینی، قابل راستی‌آزمایی و مقاوم در برابر تغییر دولت‌ها امکان‌پذیر است.
نظر شما :