چگونه کنترل دسترسی به فناوری، زیرساخت‌های دیجیتال و شبکه‌های جهانی به ابزار اعمال قدرت در نظام بین‌الملل تبدیل شده است؟
محاصره نامرئی؛ سلاح جدید ژئوپلیتیک
نویسنده: سجاد عبادی، پژوهشگر قدرت و سیاست فناوری، دکتری سیاستگذاری بین الملل و عضو هیات علمی دانشگاه
دیپلماسی ایرانی: در تصور کلاسیک از جنگ و محاصره، تصویر روشنی وجود دارد: ناوهای جنگی در مسیرهای دریایی مستقر می‌شوند، بنادر تحت کنترل قرار می‌گیرند، مرزها بسته می‌شوند و جریان کالا و نیروی انسانی محدود می‌شود. محاصره در این معنا، پدیده‌ای جغرافیایی و قابل مشاهده است؛ قدرتی که از کنترل قلمرو و مسیرهای فیزیکی ناشی می‌شود.
اما در جهان امروز، امکان اعمال فشار بدون بستن رسمی مرزها نیز وجود دارد. کشوری ممکن است به لحاظ جغرافیایی محصور نباشد، بنادرش فعال باشند و مسیرهای زمینی‌اش باز بمانند، اما دسترسی آن به نظام مالی بین‌المللی، فناوری‌های پیشرفته، تجهیزات صنعتی، خدمات ابری، شبکه‌های پرداخت و زنجیره‌های تأمین به‌شدت محدود شود. در چنین وضعیتی، مسئله فقط جلوگیری از ورود کالا نیست؛ محدودکردن گزینه‌های اقتصادی، فناورانه و حتی راهبردی یک کشور است.
این همان چیزی است که می‌توان آن را «محاصره نامرئی» نامید: اعمال قدرت از طریق کنترل گلوگاه‌های شبکه‌هایی که کشورها برای فعالیت اقتصادی، توسعه فناوری و حفظ ظرفیت راهبردی خود به آن‌ها وابسته‌اند.
تحولات جنگ ایران و آمریکا، به‌ویژه در ماه‌های اخیر، نمونه‌ای قابل تأمل برای بررسی این شکل از قدرت فراهم کرده است. در این منازعه، فشار نظامی و محاصره دریایی به‌تدریج با محدودسازی مسیرهای زمینی، کنترل جریان فناوری‌های دومنظوره و فشار بر شبکه‌های مالی و تجاری پیوند خورده است. به این ترتیب، میدان اعمال قدرت از جغرافیای نبرد فراتر رفته و به شبکه‌هایی گسترش یافته که در نگاه نخست، ارتباط مستقیمی با میدان جنگ ندارند.
از محاصره دریایی تا کنترل شبکه‌های دسترسی
در ۷ نوامبر ۲۰۲۶، فرماندهی مرکزی آمریکا از تشکیل نیروی ویژه‌ای با عنوان «آیرون گیت» خبر داد. مأموریت اعلام‌شده این مجموعه، محدودکردن انتقال تسلیحات پیشرفته، کالاهای تحریم‌شده و فناوری‌های دومنظوره از مسیرهای زمینی و دریای خزر بود. این اقدام در ادامه محاصره دریایی بنادر ایران صورت گرفت؛ محاصره‌ای که واشنگتن از چند ماه پیش اعمال کرده و فرماندهی مرکزی آمریکا مدعی است از طریق آن مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است.
اهمیت این تحول فقط در گسترش دامنه عملیات نظامی نیست. نکته مهم‌تر، پیوند میان ابزارهای نظامی، اطلاعاتی، مالی و تجاری در یک سازوکار واحد فشار است. نیروی ویژه جدید قرار است با نهادهای مختلف دولت آمریکا، از جمله دستگاه‌های مالی، دیپلماتیک و اطلاعاتی، هماهنگ شود تا نه‌فقط مسیر انتقال کالا، بلکه شبکه‌های تأمین و درآمدی مرتبط با آن را نیز هدف قرار دهد. این تحول نشان می‌دهد که محاصره در حال عبور از تعریف سنتی خود است. در شکل کلاسیک، هدف اصلی جلوگیری از ورود و خروج کالا از یک قلمرو بود؛ اما در شکل جدید، هدف می‌تواند شناسایی و مختل‌کردن شبکه‌ای از واسطه‌ها، شرکت‌ها، بانک‌ها، تأمین‌کنندگان، مسیرهای حمل‌ونقل و تأمین‌کنندگان فناوری باشد که یک اقتصاد یا ساختار نظامی برای ادامه فعالیت به آن‌ها نیاز دارد.
گزارش تحقیقی رویترز نشان می‌دهد که ایران، با وجود تحریم‌ها و محدودیت‌های دریایی، از شبکه‌ای پنهان برای واردات تجهیزات، مواد و کالاهای مورد نیاز استفاده کرده است. بر اساس این گزارش، از ژانویه ۲۰۲۵ دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و کامیون‌های سنگین از مسیرهایی شامل دریای خزر، کامیون‌های عبوری از آسیای مرکزی و پروازهای باری از چین وارد ایران شده است. این رقم و مسیرها به نقل از یافته‌های گزارش تحقیقی رویترز است و به‌تنهایی تصویری کامل از کل تجارت خارجی ایران ارائه نمی‌کند.
بااین‌حال، همین نمونه یک نکته مهم را روشن می‌کند: شبکه‌های جایگزین می‌توانند اثر محاصره را کاهش دهند، اما هم‌زمان به اهداف جدیدی برای فشار و نظارت تبدیل می‌شوند. در نتیجه، رقابت فقط بر سر کنترل یک بندر یا گذرگاه نیست؛ بر سر توانایی شناسایی، حفظ یا مختل‌کردن شبکه‌های دسترسی است.
قدرت شبکه‌ای؛ چگونه وابستگی به ابزار فشار تبدیل می‌شود؟
اقتصاد امروز از شبکه‌های به‌هم‌پیوسته‌ای تشکیل شده است که در آن‌ها تولید، تأمین مالی، انتقال داده، ارتباطات و تجارت به زیرساخت‌ها و بازیگران متعددی وابسته‌اند. این شبکه‌ها در شرایط عادی امکان مبادله و همکاری را فراهم می‌کنند، اما همه کشورها در آن‌ها موقعیت یکسانی ندارند.
برخی بازیگران در نقاط مرکزی شبکه‌ها قرار گرفته‌اند؛ از نظام مالی و پرداخت بین‌المللی گرفته تا فناوری‌های پیشرفته، خدمات ابری، تجهیزات نیمه‌رسانا و زیرساخت‌های ارتباطی. کنترل یا نفوذ بر این نقاط مرکزی می‌تواند به آن‌ها امکان دهد جریان اطلاعات و منابع را رصد کنند یا دسترسی دیگران را محدود سازند.
هنری فارل و آبراهام نیومن در مقاله شناخته‌شده خود با عنوان «وابستگی متقابل تسلیحاتی‌شده» نشان داده‌اند که شبکه‌های اقتصادی جهانی فقط بستر همکاری نیستند؛ ساختار و تمرکز آن‌ها می‌تواند برای برخی دولت‌ها قدرتی نامتقارن ایجاد کند. هرچه یک شبکه به نقاط مرکزی محدودتری وابسته باشد، کنترل آن نقاط می‌تواند به ابزار اعمال فشار تبدیل شود.
این چارچوب برای فهم ژئوپلیتیک فناوری اهمیت ویژه‌ای دارد. قدرت فناورانه فقط به معنای تولید محصول یا برخورداری از دانش فنی نیست. توانایی کنترل زیرساخت‌هایی که دیگران برای دسترسی به فناوری به آن‌ها نیاز دارند نیز می‌تواند منبع قدرت باشد.
برای مثال، دسترسی به تراشه‌های پیشرفته به تولیدکننده تراشه محدود نمی‌شود. طراحی، نرم‌افزارهای تخصصی، تجهیزات ساخت، مواد اولیه، خدمات فنی، مالکیت فکری و شبکه توزیع همگی در این فرایند نقش دارند. محدودیت در هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند هزینه توسعه فناوری را افزایش دهد یا دسترسی به آن را دشوار کند. همین منطق درباره خدمات ابری، ابزارهای پردازش داده، نرم‌افزارهای صنعتی و تجهیزات مخابراتی نیز صادق است.
در چنین شرایطی، کشوری ممکن است به‌طور رسمی از بازار جهانی جدا نشده باشد، اما دسترسی عملی آن به بخش‌هایی از فناوری جهانی محدود شود. این وضعیت نوعی محاصره است که به‌جای دیوار و سیم خاردار، از مجوز، استاندارد، محدودیت صادرات، تحریم ثانویه، کنترل خدمات و وابستگی فنی استفاده می‌کند.
فناوری؛ هم ابزار محاصره و هم هدف آن
فناوری از یک سو ابزار اعمال فشار و کنترل شبکه‌هاست و از سوی دیگر، خود می‌تواند هدف محدودسازی قرار گیرد. در سال‌های اخیر، کنترل صادرات فناوری‌های حساس به یکی از ابزارهای اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. محدودیت فروش تراشه‌های پیشرفته، تجهیزات تولید نیمه‌رسانا و برخی نرم‌افزارهای تخصصی، نمونه‌هایی از تلاش برای کنترل دسترسی رقبا به ظرفیت‌های فناورانه راهبردی است.
در مورد ایران نیز سیاست تحریمی آمریکا در سال ۲۰۲۶ به حوزه‌هایی فراتر از تجارت نفت گسترش یافته است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در چارچوب اقدامات اعلام‌شده خود، بخش‌هایی مانند دارایی‌های دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتیرانی را هدف قرار داده و دامنه خطر تحریم ثانویه برای بازیگران خارجی را افزایش داده است.
در اینجا باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد: تحریم یک شرکت یا فرد مشخص، و محدودسازی ساختاری دسترسی به یک شبکه. اولی ممکن است فعالیت یک بازیگر را مختل کند؛ دومی می‌تواند هزینه فعالیت مجموعه‌ای از شرکت‌ها و نهادها را افزایش دهد، حتی اگر همه آن‌ها مستقیماً در فهرست تحریم قرار نگرفته باشند. تهدید قطع دسترسی به نظام مالی آمریکا یا مواجهه با مجازات‌های ثانویه می‌تواند بانک‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل، بیمه‌گران و تأمین‌کنندگان خارجی را به محدودکردن روابط خود وادار کند.
به این ترتیب، اثر تحریم فقط به هدف مستقیم آن محدود نمی‌ماند. دامنه اثر می‌تواند از طریق تصمیم‌های احتیاطی بازیگران ثالث گسترش یابد؛ بازیگرانی که برای حفظ دسترسی خود به بازارها و شبکه‌های بزرگ‌تر، ترجیح می‌دهند از همکاری با طرف تحریم‌شده فاصله بگیرند.
وقتی زیرساخت دیجیتال به میدان منازعه تبدیل می‌شود
محاصره نامرئی فقط به محدودیت دسترسی به فناوری مربوط نیست؛ زیرساخت‌هایی که فناوری بر آن‌ها تکیه دارد نیز در معرض فشار و تهدید قرار گرفته‌اند. مراکز داده، شبکه‌های ابری، کابل‌های زیردریایی، سامانه‌های پرداخت و شبکه‌های مخابراتی، دیگر صرفاً تأسیسات تجاری یا فنی نیستند. این زیرساخت‌ها بخشی از ظرفیت اقتصادی و امنیتی کشورها را تشکیل می‌دهند.
حمله به مراکز داده شرکت آمازون در امارات متحده عربی و بحرین در اول مارس ۲۰۲۶، نمونه‌ای مهم از این تحول بود. در آن حملات، دو مرکز داده AWS در امارات مستقیماً هدف قرار گرفتند و یک حمله نزدیک به مرکز دیگری در بحرین نیز به زیرساخت آن آسیب رساند. این رخدادها اختلال‌هایی در خدمات ابری ایجاد کرد و برخی خدمات مالی، بانکی و دیجیتال منطقه را تحت تأثیر قرار داد. اهمیت این اتفاق در آن است که زیرساخت دیجیتال، برخلاف تصور رایج، از جغرافیای فیزیکی جدا نیست. مرکز داده به برق، آب و سامانه‌های خنک‌کننده، تجهیزات، شبکه ارتباطی و محیط امن نیاز دارد. کابل‌های زیردریایی نیز از مسیرهای مشخصی عبور می‌کنند و شبکه‌های ابری در نقاط جغرافیایی معینی متمرکز شده‌اند.
از این منظر، آسیب‌پذیری زیرساخت دیجیتال دو بعد دارد: نخست، امکان اختلال فیزیکی در تأسیسات و مسیرهای ارتباطی؛ دوم، امکان محدودسازی دسترسی به خدمات و فناوری‌هایی که از طریق این زیرساخت‌ها ارائه می‌شوند. این دو بعد می‌توانند در یک بحران با یکدیگر ترکیب شوند و آثار اقتصادی و امنیتی گسترده‌تری ایجاد کنند.
البته نباید هر حمله به یک مرکز داده را به‌معنای اجرای یک راهبرد جامع محاصره دیجیتال دانست. اما چنین رخدادهایی نشان می‌دهند که زیرساخت‌های دیجیتال به بخشی از جغرافیای راهبردی منازعات تبدیل شده‌اند؛ جغرافیایی که مرزهای آن نه فقط با خطوط سیاسی، بلکه با مسیر کابل‌ها، محل استقرار مراکز داده و نقاط اتصال شبکه‌ها تعریف می‌شود.
آیا محاصره نامرئی به معنای قطع کامل دسترسی است؟
یکی از خطاهای احتمالی در تحلیل این پدیده، تصور محاصره به‌عنوان وضعیتی مطلق است؛ گویی یک کشور یا به شبکه جهانی متصل است یا کاملاً از آن جدا شده است. در واقعیت، دسترسی طیفی از وضعیت‌ها را شامل می‌شود: دسترسی کامل، دسترسی پرهزینه، دسترسی محدود، دسترسی غیرمستقیم و دسترسی وابسته به واسطه‌ها.
کشوری ممکن است همچنان کالا وارد کند، اما با هزینه حمل‌ونقل و بیمه بالاتر روبه‌رو شود. ممکن است به تجهیزات فناورانه دسترسی داشته باشد، اما نه از مسیرهای رسمی و نه با پشتیبانی و خدمات پس از فروش. ممکن است از خدمات دیجیتال استفاده کند، اما با محدودیت در پرداخت، مجوز، به‌روزرسانی یا دسترسی به زیرساخت‌های اصلی مواجه باشد.
بنابراین، هدف محاصره الزاماً قطع کامل ارتباط نیست؛ گاهی کافی است دسترسی دشوارتر، گران‌تر، ناامن‌تر و غیرقابل پیش‌بینی‌تر شود. افزایش هزینه مبادله و کاهش قابلیت اتکا به شبکه‌های جهانی می‌تواند به‌تدریج ظرفیت تولید، نوآوری و برنامه‌ریزی اقتصادی را تضعیف کند.
بااین‌حال، محاصره نامرئی نیز محدودیت‌های خاص خود را دارد. شبکه‌های جهانی به‌سادگی و بدون هزینه از هم جدا نمی‌شوند. بازیگران هدف می‌توانند مسیرهای جایگزین بسازند، تأمین‌کنندگان جدید پیدا کنند، از واسطه‌ها استفاده کنند یا بخشی از نیازهای خود را در داخل تولید کنند. گزارش رویترز درباره مسیرهای جایگزین واردات ایران نیز نشان می‌دهد که حتی فشار گسترده دریایی و تحریمی لزوماً به حذف کامل جریان کالا منجر نمی‌شود.
از سوی دیگر، گسترش بیش از حد محدودیت‌ها می‌تواند هزینه‌هایی برای بازیگران اعمال‌کننده نیز ایجاد کند؛ از افزایش قیمت‌ها و اختلال در زنجیره‌های تأمین گرفته تا تشویق دیگر کشورها به ایجاد شبکه‌های موازی. در نتیجه، محاصره نامرئی ابزار قدرتمندی است، اما نه بی‌هزینه است و نه تضمین‌کننده دستیابی به اهداف سیاسی.
مساله ایران؛ مقاومت در برابر محاصره یا بازطراحی دسترسی؟
برای ایران، این بحث صرفاً یک موضوع نظری نیست. تجربه چند دهه تحریم نشان داده است که محدودیت دسترسی به نظام مالی، فناوری و بازارهای جهانی می‌تواند بر ساختار اقتصاد و ظرفیت توسعه اثر بگذارد. تحولات سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که فشارها از محدودیت‌های دریایی فراتر رفته و شبکه‌های تأمین، فناوری‌های دومنظوره و مسیرهای زمینی را نیز هدف قرار داده‌اند. در چنین شرایطی، پاسخ راهبردی نمی‌تواند صرفاً بر دورزدن محدودیت‌ها یا افزایش توان تحمل فشار متمرکز باشد. این اقدامات ممکن است در کوتاه‌مدت برای حفظ برخی جریان‌های حیاتی ضروری باشند، اما در بلندمدت جایگزین ایجاد ظرفیت پایدار نمی‌شوند.
مساله اصلی، بازطراحی دسترسی است: تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و تأمین، کاهش تمرکز در زیرساخت‌های حیاتی، توسعه ظرفیت‌های داخلی در حلقه‌های حساس فناوری، ایجاد همکاری‌های فناورانه پایدار و افزایش قابلیت اتصال به شبکه‌های منطقه‌ای و جهانی. در این مسیر، خودکفایی مطلق نه امکان‌پذیر است و نه لزوماً راهبردی؛ آنچه اهمیت دارد، کاهش وابستگی‌های پرریسک و افزایش قدرت انتخاب است.
این موضوع در حوزه فناوری اهمیت بیشتری دارد. توسعه ظرفیت هوش مصنوعی، صنعت نیمه‌رسانا، خدمات ابری و زیرساخت‌های داده بدون دسترسی به دانش، تجهیزات، بازار و همکاری‌های بین‌المللی دشوار خواهد بود. بنابراین، استقلال فناورانه را نباید به معنای انزوای فناورانه فهمید. استقلال واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که یک کشور بتواند در شرایط فشار، گزینه‌های بیشتری برای تولید، تأمین، اتصال و همکاری داشته باشد. در این معنا، مساله فقط مقاومت در برابر محاصره نیست؛ مساله افزایش قدرت چانه‌زنی از طریق کاهش آسیب‌پذیری شبکه‌ای است.
جغرافیای جدید قدرت
محاصره نامرئی نشان‌دهنده تغییری مهم در جغرافیای قدرت است. در گذشته، کنترل سرزمین، بنادر، تنگه‌ها و مسیرهای انتقال، بخش مهمی از توان اعمال قدرت را تشکیل می‌داد. امروز این عناصر همچنان اهمیت دارند، اما در کنار آن‌ها، کنترل شبکه‌های مالی، فناوری، داده، ارتباطات و زنجیره‌های تأمین نیز به منبعی تعیین‌کننده تبدیل شده است.
قدرت در چنین جهانی فقط به توانایی تخریب یا تصرف محدود نیست؛ به توانایی کنترل دسترسی دیگران، افزایش هزینه انتخاب‌های آن‌ها و محدودکردن گزینه‌های جایگزین نیز وابسته است. از همین رو، رقابت ژئوپلیتیکی بیش از گذشته در نقاط اتصال شبکه‌ها جریان دارد؛ جایی که یک تصمیم درباره صادرات فناوری، دسترسی مالی، خدمات ابری یا مسیر انتقال کالا می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای یک کشور ایجاد کند.
تحولات جنگ ایران و آمریکا این واقعیت را برجسته کرده است: محاصره دریایی می‌تواند با فشار بر شبکه‌های زمینی، مالی و فناورانه تکمیل شود و زیرساخت‌های دیجیتال نیز در معرض تهدید فیزیکی قرار گیرند. اما این روند فقط به این جنگ محدود نیست؛ بخشی از تحول گسترده‌تری است که در آن وابستگی متقابل جهانی، هم‌زمان منبع همکاری و ابزار اعمال قدرت شده است. شاید مهم‌ترین پرسش ژئوپلیتیک امروز دیگر فقط این نباشد که چه کسی بر یک قلمرو یا گذرگاه مسلط است؛ بلکه این باشد که چه کسی می‌تواند دسترسی دیگران به شبکه‌های حیاتی جهان را کنترل کند.
در عصر محاصره نامرئی، قدرت فقط در بستن مرزها نیست؛ در بستن گزینه‌هاست.
منابع و مطالعات تکمیلی:
1. Reuters، ۷ نوامبر ۲۰۲۶، گزارش درباره تشکیل نیروی ویژه Iron Gate و گسترش فشار آمریکا به مسیرهای زمینی و دریای خزر: https://www.reuters.com/
2. Reuters، ۹ نوامبر ۲۰۲۶، گزارش درباره توقف موقت حملات جدید آمریکا و ادامه محاصره دریایی: https://www.reuters.com/
3. وزارت خزانه‌داری آمریکا، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، اعلام تحریم‌های مرتبط با زیرساخت دارایی‌های دیجیتال ایران و عملیات Economic Outcast: https://home.treasury.gov/news/press-releases
4. وزارت خزانه‌داری آمریکا، ۲۰۲۶، اطلاعیه‌های مربوط به تحریم بخش‌های فناوری، دارایی دیجیتال، طلا، هوانوردی و کشتیرانی: https://home.treasury.gov/news/press-releases
5. Royal United Services Institute (RUSI)، ۱۹ مارس ۲۰۲۶، تحلیل پیامدهای حمله به مراکز داده در خلیج فارس: https://www.rusi.org/
6. Chatham House، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶، بررسی آسیب‌پذیری زیرساخت اینترنت، مراکز داده و کابل‌های زیردریایی: https://www.chathamhouse.org/
7. Henry Farrell & Abraham L. Newman، ۲۰۱۹، “Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion”، International Security: https://doi.org/10.1162/isec_a_00351
8. Al Jazeera، ۹ نوامبر ۲۰۲۶، گزارش درباره مواضع ایران در مذاکرات پایان جنگ: https://www.aljazeera.com/
نظر شما :