پاکستان و قمار خطرناک چند جبهه‌ای

نویسنده: پوریا کوششیان، پژوهشگر امور دفاعی، اجتماعی و مطالعات آمریکا

دیپلماسی ایرانی: پاکستان طی سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ تلاش کرده است از موقعیت سنتی خود به‌عنوان یک قدرت نظامی جنوب آسیا فراتر رفته و به بازیگری موثر در معادلات امنیتی خاورمیانه، آسیای‬مرکزی و رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شود. جنگ چهارروزه با هند در مه ۲۰۲۵، تقویت مناسبات با دولت دونالد ترامپ، توسعه همکاری‌های دفاعی با عربستان و ترکیه و ایفای نقش میانجی در تنش‌های ایران و آمریکا، از مهم‌ترین نمودهای این رویکرد بوده‌اند. بااین‌حال، افزایش دامنه فعالیت‌های خارجی، همزمان با تشدید بحران‌های داخلی و مرزی، هزینه‌های راهبردی سیاست خارجی اسلام‌آباد را افزایش داده است.

یکی از مهم‌ترین تحولات پاکستان در این دوره، افزایش تمرکز قدرت در ساختار نظامی و تثبیت موقعیت عاصم منیر در مرکز تصمیم‌گیری‌های سیاسی و امنیتی است. بر اساس ارزیابی اندیشکده «موقوفه کارنگی»، ارتش پاکستان توانسته است با اتکا به دولت ائتلافی، محدودسازی فضای فعالیت مخالفان، کنترل رسانه‌ها و بازآرایی ساختار قانون اساسی، نقش مسلط خود را تقویت کند. بااین‌حال، این روند با چالش‌هایی نظیر تداوم محبوبیت عمران خان، اختلافات سیاسی، نارضایتی اقوام و مشکلات اقتصادی همراه است. مسئله اصلی آن است که اعتبار بین‌المللی و موفقیت‌های دیپلماتیک تا چه اندازه می‌توانند به ثبات سیاسی و مشروعیت داخلی تبدیل شوند.

تقابل نظامی پاکستان و هند در مه ۲۰۲۵، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف امنیتی جنوب آسیا طی سال‌های اخیر بود. درگیری چهارروزه که با حملات موشکی، پهپادی و هوایی همراه شد، نشان داد رقابت دو قدرت هسته‌ای همچنان ظرفیت عبور از آستانه‌های پیشین تشدید بحران را دارد. آتش‌بس ۱۰ مه با نقش‌آفرینی دیپلماتیک آمریکا و مشارکت سایر بازیگران خارجی برقرار شد اما اختلافات بر سر کشمیر، اتهامات تروریستی، تعلیق معاهده آب سِند و رقابت تسلیحاتی همچنان پابرجا ماند. این وضعیت برای اسلام‌آباد به‬معنای ضرورت حفظ آمادگی نظامی در جبهه شرقی و تخصیص منابع دفاعی قابل‌توجه است.

روابط پاکستان و افغانستان در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای پرتنش‌تر شده است. اسلام‌آباد حکومت طالبان را به فراهم‌کردن پناهگاه برای تحریک طالبان پاکستان (TTP) و تسهیل حملات فرامرزی متهم می‌کند؛ اتهامی که کابل آن را رد می‌کند. حملات هوایی پاکستان در فوریه ۲۰۲۶، عملیات نظامی موسوم به «غضب‌الحق» و واکنش متقابل نیروهای طالبان، سطح درگیری را افزایش داد. بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی و اختلال در تجارت نیز هزینه‌های اقتصادی و انسانی این تقابل را گسترش داده است. استمرار این وضعیت، همزمان امنیت مرزهای غربی و ظرفیت پاکستان برای مدیریت سایر تعهدات منطقه‌ای را تحت فشار قرار می‌دهد.

افزایش فعالیت گروه‌های مسلح در بلوچستان و خیبرپختونخوا، یکی دیگر از چالش‌های اساسی امنیت ملی پاکستان است. فعالیت ارتش آزادی‌بخش بلوچستان (BLA) و تحریک طالبان پاکستان، علاوه‬بر تهدید نیروهای امنیتی و زیرساخت‌های اقتصادی، بر مناسبات اسلام‌آباد با همسایگان نیز تاثیر گذاشته است. گزارش اندیشکده بریتانیایی «چتم‌هاوس» از افزایش چشمگیر تلفات ناشی از خشونت در این مناطق طی سال ۲۰۲۶ و دشواری پاسخ‌گویی هماهنگ دولت سخن می‌گوید. از سوی دیگر، اختلافات قومی بر سر توزیع منابع، نمایندگی سیاسی و ناپدیدشدن فعالان بلوچ، ابعاد اجتماعی بحران را تقویت کرده و صرفا راه‌حل نظامی را با محدودیت مواجه ساخته است.

امضای توافق دفاعی مشترک پاکستان، عربستان‬سعودی و ترکیه در ۷ اوت ۲۰۲۶، نقطه عطفی در سیاست منطقه‌ای اسلام‌آباد محسوب می‌شود. این توافق با پیش‌بینی اصل دفاع جمعی، زمینه هماهنگی بیشتر سه کشور در حوزه‌های نظامی، اطلاعاتی و امنیتی را فراهم کرده است. برای پاکستان، این سازوکار علاوه‬بر تقویت روابط راهبردی با ریاض و آنکارا، فرصتی برای ارتقای موقعیت دیپلماتیک و امنیتی در جهان اسلام ایجاد می‌کند. بااین‌حال، تفاوت اولویت‌های امنیتی اعضا، روابط متفاوت آنان با ایران و هند و نبود ساختار نظامی یکپارچه، درباره میزان تعهد عملی و حدود مداخله احتمالی این پیمان ابهام ایجاد کرده است.

یکی از پیچیده‌ترین ابعاد سیاست خارجی پاکستان، تلاش برای حفظ همزمان روابط امنیتی با عربستان‬سعودی و مناسبات سیاسی و اقتصادی با ایران است. از یک سو، توافق دفاعی مشترک با ریاض و تعهدات نظامی اسلام‌آباد می‌تواند انتظارات امنیتی عربستان را افزایش دهد؛ از سوی دیگر، مرز مشترک با ایران، پیوندهای اقتصادی و حساسیت‌های مذهبی و اجتماعی داخل پاکستان، مانع از بی‌توجهی به روابط با تهران است. گزارش‌های دو اندیشکده آمریکایی «بنیاد دفاع از دموکراسی‬ها» (FDD ) و «موسسه واشنگتن» نیز از منظرهای متفاوت به مخاطرات این موازنه پرداخته‌اند. در چنین شرایطی، هرگونه مشارکت پاکستان در عملیات نظامی علیه بازیگران نزدیک به ایران می‌تواند اعتبار میانجی‌گرانه آن را تحت تاثیر قرار دهد.

پاکستان در سال ۲۰۲۶ با استفاده از ارتباطات خود با واشنگتن، تهران و کشورهای عربی، تلاش کرده است به یکی از کانال‌های مهم انتقال پیام و تسهیل مذاکرات ایران و آمریکا تبدیل شود. نقش عاصم منیر در این روند، جایگاه بین‌المللی ارتش پاکستان را ارتقا داده و امکان تعامل بیشتر اسلام‌آباد با دولت ترامپ را فراهم کرده است. بااین‌حال، همان‌گونه که تحلیل FDD مطرح می‌کند، منتقدان آمریکایی درباره اعتبار و بی‌طرفی پاکستان در این میانجی‌گری تردید دارند. در مقابل، ارزیابی چتم‌هاوس نشان می‌دهد این نقش‌آفرینی می‌تواند به افزایش نفوذ دیپلماتیک پاکستان کمک کند؛ مشروط بر آنکه تعهدات امنیتی منطقه‌ای با الزامات میانجی‌گری تعارض پیدا نکنند.

همزمانی تنش‌های پاکستان با افغانستان و تحولات امنیتی ایران، یک محیط پیچیده و به‌هم‌پیوسته در مرزهای غربی این کشور ایجاد کرده است. موسسه واشنگتن در تحلیل خود به ارتباط احتمالی فعالیت گروه‌هایی مانند القاعده، داعش و جریان‌های جدایی‌طلب در جغرافیای افغانستان، پاکستان و ایران اشاره می‌کند. همچنین مسئله بلوچ‌ها و اتهامات متقابل تهران و اسلام‌آباد درباره حمایت از گروه‌های مسلح، ظرفیت ایجاد تنش‌های جدید را دارد. در چنین شرایطی، گسترش ناامنی در هر یک از این سه کشور می‌تواند از طریق تحرکات مرزی، جابه‌جایی جمعیت و فعالیت شبکه‌های مسلح بر امنیت دو کشور دیگر نیز اثر بگذارد.

مجموع تحولات ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان می‌دهد پاکستان در پی تبدیل موقعیت جغرافیایی، توان نظامی و روابط چندجانبه خود به سرمایه‌ای برای افزایش نفوذ منطقه‌ای است؛ اما تحقق این هدف به توانایی مدیریت همزمان بحران‌های داخلی و خارجی بستگی دارد. پیمان دفاعی مکه، میانجی‌گری ایران و آمریکا، رقابت با هند و تقابل با طالبان افغانستان، هرکدام فرصت‌ها و هزینه‌های متفاوتی ایجاد می‌کنند. تحلیل موسسه «شورای روابط خارجی اروپا» (ECFR) نیز بر ظهور سازوکارهای دیپلماتیک منطقه‌ای و نقش پاکستان در کنار ترکیه، عربستان و مصر تاکید دارد. در آخر، پایداری جایگاه منطقه‌ای اسلام‌آباد به توازن میان تعهدات خارجی، ثبات اقتصادی، انسجام داخلی و روابط سازنده با همسایگان وابسته خواهد بود.

منابع

https://www.wilsoncenter.org/article/pakistans-dangerous-four-front-gamble
https://carnegieendowment.org/research/2026/05/pakistans-military-consolidation-under-munir-faces-critical-challenges
https://www.chathamhouse.org/2026/09/can-pakistans-foreign-policy-ambitions-survive-its-domestic-challenges
https://www.chathamhouse.org/2026/03/afghanistan-and-pakistan-are-facing-open-war-de-escalation-needed
https://mei.edu/publication/pakistan-afghanistan-tensions-drifting-into-a-dangerous-escalation-cycle
https://www.inss.org.il/publication/pakistan-2026
https://www.inss.org.il/publication/mecca-agreement
https://www.fdd.org/analysis/the-mecca-defense-pact-looks-toothless-that-doesnt-mean-its-harmless
https://www.fdd.org/analysis/2026/04/08/double-dealing-pakistan-is-the-danger-looming-over-critical-us-iran-talks
https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/examining-terrorism-and-insurgency-links-between-afpak-and-iran
https://ecfr.eu/article/two-tracks-to-tehran-the-new-efforts-to-stop-another-us-iran-war