استفان والت بررسی میکند
جنگ با ایران و پایان برتری امریکا
دیپلماسی ایرانی: استیو سایمون درست میگوید که رؤیای واشینگتن برای دگرگونسازی خاورمیانه در گذشته شکست خورده و امروز نیز در حال شکست است، اما اهمیت عمیقتر این لحظه تنها در شکست آمریکاست. مداخلهٔ خاورمیانهای قدرتهای خارجی از سال ۱۹۱۹ که متفقین فاتح از امپراتوری عثمانی دولتهای نوینی تراشیدند و بخشهای بزرگی از شام و میانرودان را از طریق قیمومیت اداره کردند، سیاست منطقهای را سازماندهی کرده است. این نظم صدساله اکنون به پایان میرسد و جنگ شکستخوردهٔ آمریکا و اسرائیل علیه ایران این تغییر را تسریع کرده نه سبب شده است. برای نخستینبار در بیش از یکصد سال، آنچه در منطقه رخ میدهد عمدتاً توسط بازیگران محلی تعیین خواهد شد.
شواهد تجمعیاند. ایران دههها فشار را تحمل کرده و در عین کسب تسلط بر چرخهٔ سوخت هستهای، زرادخانهای بزرگ از موشکها و پهپادها ساخته است. ارتش بهپولخور سعودی نتوانست از طریق بمبارانها بر حوثیها در یمن پیروز شود. حملات مکرر و فزایندهٔ اسرائیل مانع از آن نشد که حماس در اکتبر ۲۰۲۳ حملهای بزرگ انجام دهد یا حماس و حزبالله را از میان بردارد.
پهپادهای کشندهٔ ارزانقیمت و موشکهای بالستیک پیشرفته هزینهٔ مداخلهٔ نظامی خارجی را فراتر از آنچه قدرتهای بیرونی حاضر به پرداخت آنند برده است و ایالاتمتحده نتوانست از پایگاههای خود در منطقه در برابر انتقامجویی ایران محافظت کند. در همین حال اهمیت نسبی انرژی خاورمیانه از زمان ۱۹۷۳ بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است.
رونق شیل و تلاشهای جهانی برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی نفت منطقه را برای راهبرد آمریکا کمتر حیاتی کرده است. نیاز به مداخله برای حفاظت از صادرات انرژی در حال کاهش است در حالی که هزینهٔ انجام آن افزایش یافته است. مداخلهٔ خاورمیانهای بهکلی ناپدید نخواهد شد؛ قدرتهای خارجی همچنان اسلحه خواهند فروخت، سرمایهگذاری و تعاملات دیپلماتیک را دنبال خواهند کرد.
اما ابتکارعمل به دولتهای محلی منتقل خواهد شد که به سیاستهای موازنهٔ قوا خواهند پرداخت، سازوکارهای امنیت منطقهای را مذاکره خواهند کرد و با تنگتر شدن چتر امنیتی آمریکا گزینههای بازدارندگی هستهای را خواهند سنجید. پایان تلاشهای خارجی برای بازآفرینی منطقه بهمعنای صلحآمیز شدن آن نیست؛ بلکه به معنای خودمختاری منطقه خواهد بود و آن خودمختاری منازعات، رقابتها و آشوبهای سیاسی داخلی خود را تولید خواهد کرد.
چرا مداخله در خاورمیانه در حال پایان است
به گفته استیو سایمون، رؤیاهای واشینگتن برای «تحول» خاورمیانه در گذشته شکست خوردهاند، امروز شکست میخورند، و اگر آنها را ادامه دهیم، همچنان شکست خواهند خورد. او درست میگوید، اما من فکر نمیکنم که ما این تلاشها را ادامه دهیم، و هیچکس دیگر هم ادامه نخواهد داد. برعکس، ما در آستانه پایان قرن یا بیشتر از آن هستیم که قدرتهای بیرونی با وجود عدم توانایی در دستیابی به اهداف اصلیشان، رویدادهای منطقه را هدایت میکردند.
برای اولین بار از سال ۱۹۱۹، آنچه در آنجا رخ میدهد عموماً با تعیین بازیگران محلی مشخص خواهد شد. جنگ شکستخورده آمریکا-اسرائیل علیه ایران رویدادی نقطهای است، اما صرفاً شتابدهنده توسعههایی است که مدتی است آشکارند. به طور فزایندهای، دولتهای خاورمیانه قرار است خود متکی باشند.
چگونه امپراتوریها منطقه را بخش کردند
خاورمیانه مدرن به شدت تحت تأثیر قدرتهای بزرگ خارجی شکل گرفت. متحدان پیروز در جنگ جهانی اول در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹ از امپراتوری رو به فروپاشی عثمانی دولتهای جدیدی پدید آوردند، پس از آنکه در طول جنگ به طرفهای مختلف وعدههای متناقض زیادی داده بودند. بریتانیا و فرانسه بیشتر دوره میاندوجنگ بر آنچه اکنون لبنان، عراق، اسرائیل، سوریه و اردن است حکومت کردند، تحت قیمومیتهای جامعه ملل، اما ساکنان محلی حتی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم که حفظ کنترل را برای قدرتهای اروپایی ناممکن کرد، بهطور فزایندهای ناآرام بودند.
عربستان سعودی بهطور مستقل به استقلال رسید، در حالی که بریتانیا تأمین امنیت برای دولتهای کوچکتر خلیج فارس را بر عهده داشت. حمایت فعال از سوی قدرتهای مختلف خارجی—و بهویژه ایالات متحده—در ایجاد اسرائیل در سال ۱۹۴۸ نقش اساسی داشت. بریتانیا و ایالات متحده در سال ۱۹۵۳ در کودتای علیه دولت دموکراتیک ایران همدستی کردند. و تصمیم شوروی برای ارسال تسلیحات به مصر و سوریه در اواسط دهه ۱۹۵۰ به بحران سوئز در ۱۹۵۶ انجامید و خاورمیانه را به عرصهای مرکزی در جنگ سرد تبدیل کرد.
در طول ۳۵ سال بعد، ایالات متحده و اتحاد شوروی به مشتریان خود سلاح دادند، رژیمهایی را که آنها را خصمانه میدانستند سرنگون کردند (یا تلاش کردند سرنگون کنند) و گاه بهطور مستقیم مداخله کردند، هرچند عمدتاً بهصورت محدود و تنها برای دورههای کوتاه. ایالات متحده و شوروی همچنین برای تحمیل آتشبسها بهمنظور پایان دادن به جنگهای متناوب میان اسرائیل و همسایگانش با یکدیگر همکاری کردند، اما تلاشها برای طراحی صلح منطقهای گستردهتر بهطور مداوم فدای رقابت ابرقدرتها شد.
لحظه تکقطبی آمریکا رو به افول نهاد
پایان جنگ سرد دخالت ابرقدرتها را پایان نداد، اما اکنون این ایالات متحده بود که مستقل عمل میکرد. دولت بوش اول ائتلافی را سازمان داد که در ۱۹۹۱ عراق را از کویت بیرون راند، میزبان کنفرانس مادرید ۱۹۹۱ بود، ریاست (و مدیریت نادرست) فرآیند صلح اوسلو را بر عهده گرفت، راهبردی مبتنی بر مهار دوگانه را اتخاذ کرد که به هموار شدن مسیر برای حملات تروریستی 11 سپتامبر کمک کرد، و سپس تلاش کرد با سرنگونی صدام حسین در ۲۰۰۳ کل منطقه را دگرگون سازد.
همه ما میدانیم آن ماجراجویی نادرست چگونه به پایان رسید. جنگ کنونی رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ با ایران را میتوان بهعنوان آخرین نفس این تلاش مغرورانه دید، که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، بهعنوان تشویقکننده آن عمل میکند؛ نقشی که او برای نخستین بار در ۲۰۰۲ به عهده گرفت. (متأسفانه، پیشبینیهای او آن زمان هم بهتر از پیشبینیهایش در ۲۰۲۶ نبود).
پهپادهای ارزان هزینهها را افزایش میدهند
مانند رعد و برقی، جنگ با ایران چشمانداز استراتژیک جدید را روشن کرده است. مداخلات ناکام ایالات متحده در عراق و لیبی (بههمراه ناتوانی روسیه در جلوگیری از سرنگونی نهایی رهبر سوریه بشار الاسد) محدودیتهای جدیدی را در توانایی قدرتهای خارجی نشان میدهد. بهطور مشابه، توانایی ایران در مقاومت در برابر دههها فشار ایالات متحده و کسب یک زرادخانه بزرگ موشکها و پهپادها، بهعلاوه تسلط بر چرخه سوخت هستهای، بیش از پیش کاهش اثربخشی مداخله خارجی را برجسته میکند.
نیروی نظامی که عربستان سعودی با هزینهای هنگفت تأمین مالی کرده بود، نتوانست با بمباران به پیروزی بر حوثیها در یمن دست یابد، و حملات مکرر و روزافزون سهمگین اسرائیل علیه مخالفان مختلفش مانع از آن نشد که حماس در اکتبر ۲۰۲۳ حملهای بزرگ انجام ندهد یا حماس و حزبالله را بهطور کامل از میان بردارد. کوتاه آنکه حتی پیش از جنگ با ایران، محدودیتهای قدرت نظامی (و بهویژه وقتی که توسط دولتهای خارج از منطقه اعمال میشود) در حال آشکار شدن بود.
امروز ترکیب پهپادهای ارزان اما مرگبار و موشکهای بالستیک پیچیدهتر، هزینه مداخله نظامی خارجی را به سطوح جدیدی افزایش داده است. هفتهها حملات هوایی مجازاتآمیز نه تنها نتوانستند رژیم ایران را سرنگون کنند، بلکه ایالات متحده نیز نتوانست پایگاههای خود در منطقه را در مقابل تلافیجویی ایران محافظت کند.
خسارت وارده به این تأسیسات، انجام عملیات نظامی مستمر در منطقه را دشوارتر و گرانتر کرده است؛ برای مثال، ناوهای هواپیمابر آمریکایی نمیتوانند با اطمینان نزدیک به ایران عمل کنند که این موضوع زمانهای انتظار برای هواپیماهای تهاجمی و محمولههایی را که میتوانند حمل کنند کاهش میدهد.
ایالات متحده نیز نمیتواند از مشتریان محلی خود در برابر حمله محافظت کند، مگر با استفاده از تعداد زیادی رهگیرهای گرانقیمت (مثلاً موشکهای پاتریوت) که بسیار گرانتر از موشکها و پهپادهایی هستند که سرنگون میکنند و بهطور فزایندهای کمیاب شدهاند. پاتریوتها یا سامانههایی مانند گنبد آهنین اسرائیل نیز نفوذناپذیر نیستند، بهویژه وقتی که یک دشمن بتواند مقادیر زیادی پهپاد یا موشک را همزمان شلیک کند.
محدودیتهای توان هوایی مدتی است که آشکار شدهاند (اگرچه رهبران سیاسی مشتاق «کاری کردن» اغلب این واقعیت را نادیده میگیرند)، اما این فناوریهای جدید نیز تهاجم زمینی را کمجذابتر میکنند. همانطور که در اوکراین دیدهایم، گردآوری یگانهای زمینی بزرگ آنها را در معرض حملات مرگبار پهپادی یا موشکی قرار میدهد، بههمیندلیل صحبتهای غیرجدی درباره تهاجم ایالات متحده به ایران قابل اتکا نیست. ایران ممکن است عمیقاً تقسیمشده باشد و دولت آن ممکن است نامحبوب باشد، اما اشغالهای عراق و افغانستان باید تا کنون به آمریکاییها آموخته باشد که تلاش برای اشغال و کنترل کشوری ۸۰ میلیون نفری ایده بسیار بدی است.
نتیجهگیری این است که روزهایی که قدرتهای بسیار بزرگ میتوانستند تقریباً بیمهابا در خاورمیانه مداخله کنند—چنان که ایالات متحده در طول عملیات طوفان صحرا در ۱۹۹۱ انجام داد—گذشته است.
نفت دیگر محرک راهبرد نیست
روند دوم—کاهش اهمیت انرژی خاورمیانه—اولی را تقویت خواهد کرد. ممکن است در حال حاضر این ادعا عجیب به نظر برسد، با توجه به افزایش شدید قیمت سوخت که جنگ باعث آن شده، اما بیشتر این افزایش قیمتها ناشی از ظرفیت محدود پالایش (مشکلی که با جنگ ایران و جنگ در اوکراین تشدید شده) است و نه خود عرضه نفت خام.
اهمیت نسبی انرژی خاورمیانه از ۱۹۷۳ بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است، زمانی که تحریم به رهبری عربستان قیمتها را سر به فلک کشاند و صفهای طولانی بنزین در ایالات متحده ایجاد کرد.
از آن زمان، رونق نفت شیل در ایالات متحده و تلاشهای جهانی گستردهتر برای مقابله با تغییر اقلیم از طریق کاهش مصرف سوختهای فسیلی باعث شده نفت خاورمیانه کمتر از گذشته حیاتی باشد. به همین دلیل کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی سعی دارند اقتصادهای خود را متنوع کنند. آنها میدانند که روزهای درآمدزایی صرف از طریق صادرات نفت و گاز بهسرعت در حال پایان است.
توجه: منظور من این نیست که تأمین انرژی (و کود) از خاورمیانه بیاهمیت خواهد شد، بلکه این است که در آینده بسیار کمتر از گذشته حیاتی خواهد بود. بهطور خلاصه، نیاز به دخالت در منطقه برای حفاظت از صادرات انرژی کاهش مییابد در حالی که هزینه تلاش برای انجام این کار در حال افزایش است. این دو روند را کنار هم بگذارید، مداخله نظامی مستقیم قدرتهای خارجی بسیار کمتر جذاب خواهد بود.
بازیگران محلی دستور کار را تعیین خواهند کرد
برای نخستین بار در بیش از یک قرن، بنابراین میتوان خاورمیانهای را تصور کرد که سرنوشت آن عمدتاً توسط مردم منطقه تعیین میشود و نه بیگانگان. قدرتهای دوردست همچنان با دولتهای مختلف خاورمیانه مراوداتی خواهند داشت (مانند فروش سلاح، پیگیری سرمایهگذاریها و ترتیبات تجاری و غیره) اما دولتهای محلی ابتکار عمل را در دست خواهند داشت. از آنها چه انتظاری باید داشته باشیم؟
در وهله اول، انتظار دارم سیاستهای قدیم و سنتی توازن قوا را ببینیم، جایی که ایدئولوژیها و اختلافات فرقهای کماهمیت میشوند و نیاز به مهار قویترین بازیگران، مجموعهای همیشه در حال تغییر از ائتلافهای منطقهای را شکل خواهد داد.
در عین حال، چنین الگویی مانع از تلاشهای تازه برای کاهش تنشها بین ایران، عربستان سعودی، کشورهای عربی خلیج فارس، و دیگران نمیشود، و شاید حتی برای مذاکره دربارهٔ سازوکار امنیتی گستردهتری برای منطقه که به حمایت قدرتهای بزرگ وابسته نباشد.
ایالات متحده به نقش سابق خود بهعنوان «متعادلکنندهٔ دوراپر» بازخواهد گشت، اثر پایگاههای نظامی خود در آنجا را کاهش خواهد داد، و بهجای «روابط ویژه» با چند کشور، روابطی حرفهایتر با همهٔ بازیگران منطقه برقرار خواهد کرد. به بیان دیگر، بهشکل بیشتری شبیه چین رفتار خواهد کرد.
و اگر قدرتهای خارج از منطقه دیگر تمایل یا توانایی تأمین محافظت را نداشته باشند، آنگاه احتمالاً کشورهای بیشتری در خاورمیانه وسوسه خواهند شد که بازدارندگی هستهای بهدست آورند و خطر جنگهای پیشدستانه برای خنثیسازی چنین تلاشهایی نیز احتمالاً افزایش خواهد یافت.
آنچه پس از مداخله در خاورمیانه رخ میدهد
میتوان همچنین گمانهزنی کرد که این تحولات چگونه بر سیاست داخلی برخی از این کشورها تأثیر خواهد گذاشت. اگر کشورهای خاورمیانه باید عمدتاً بر منابع و راهبردهای خود برای امنیت و دفاع تکیه کنند، آنها باید در بسیج نیروی نظامی واقعی بهتر شوند، بهجای اینکه تنها مقدار زیادی اسباببازی گرانقیمت از پیمانکاران دفاعی خارجی خریداری کنند.
اما همانطور که ملک فاروق مصر یا ملک فیصل دوم عراق میتوانستند به شما بگویند، ایجاد نیروهای نظامی قدرتمندتر در جوامع از بالا به پایین که توسط نخبگان مرفه اداره میشوند، پرخطر است، زیرا نگهبانان قدرت آنها ممکن است بخواهند در ادارهٔ امور سهم بیشتری داشته باشند. به همین دلیل، ظهور خاورمیانهای مستقلتر میتواند همچنین دورهٔ تازهای از آشفتگی سیاسی داخلی را آغاز کند.
خلاصهٔ مطلب: ممکن است در آستانهٔ پایان تلاشهای خارجی برای بازسازی خاورمیانه باشیم، اما انتظار نداشته باشید این منطقه خستهکننده شود.
منبع: فارن پالسی / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱



نظر شما :