مروری بر تاریخ تنش روابط ایران و امریکا

دیپلماسی ایرانی: در حالی که نمایندگان ایالات متحده به مذاکره با ایران ادامه می‌دهند، طبق گزارش‌ها، ایالات متحده در حال انجام بزرگترین افزایش قدرت هوایی در خاورمیانه از زمان حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ است. ایالات متحده گروه‌های تهاجمی ناو هواپیمابر یو.اس.اس جرالد فورد و یو.اس.اس آبراهام لینکلن را به همراه جت‌های جنگنده، تانکرهای سوخت‌رسانی و سیستم‌های دفاع هوایی به منطقه اعزام کرده است. مقامات ارشد ایالات متحده علناً از ایران خواسته‌اند که به غنی‌سازی اورانیوم پایان دهد، برنامه موشک‌های بالستیک خود را محدود کند و حمایت از شبکه نیابتی خود را قطع کند. در همین حال، تهران در ازای کاهش تحریم‌ها، تلاش کرده است مذاکرات را به برنامه هسته‌ای خود محدود کند. در ۱۹ فوریه، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری، اظهار داشت که ظرف ده روز تصمیم خواهد گرفت که آیا اقدام نظامی انجام دهد یا خیر. هنوز مشخص نیست که آیا حملات احتمالی، سایت‌های هسته‌ای ایران، ذخایر موشکی یا هدف سرنگونی رژیم را هدف قرار خواهد داد یا خیر. در پاسخ به افزایش حضور نظامی ایالات متحده، ایران به طور موقت تنگه هرمز – یکی از مهمترین نقاط عبور نفت و گاز طبیعی جهان – را برای انجام رزمایش‌های نظامی بسته است.

ترامپ در ابتدا در پی اعتراضات گسترده ضد دولتی که از اواخر دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، به مداخله نظامی تهدید کرد، که منجر به برخورد شدید دولت شد و تخمین زده می‌شود که هزاران ایرانی را کشته است.

تاریخچه برنامه هسته‌ای ایران

ایران حداقل از سال ۱۹۵۷ برنامه هسته‌ای را با درجات مختلفی از موفقیت دنبال کرده است. در طول جنگ با عراق، ایران تصمیم گرفت سلاح‌های هسته‌ای را برای تضمین امنیت خود در اواخر دهه ۱۹۸۰ توسعه دهد. در نتیجه، ایران در طول دهه ۱۹۹۰ به دنبال توافق با چین و روسیه برای حمایت از تحقیقات این برنامه بود. در تابستان ۲۰۰۲ وجود دو سایت هسته‌ای ایران را که گفته می‌شد از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پنهان شده بودند، افشا شد.

تا سال ۲۰۰۳، دیپلمات‌ها تلاش فشرده‌ای را برای متوقف کردن برنامه هسته‌ای ایران آغاز کردند. ایران موافقت کرد و فقط بر حفظ سانتریفیوژهای خود برای انرژی هسته‌ای اصرار داشت. با این حال، به تعهد خود مبنی بر گزارش‌دهی شفاف به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی عمل نکرد و به فعالیت‌های پنهانی خود ادامه داد که به توبیخ ژوئن ۲۰۰۴ و تشخیص عدم پایبندی توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سپتامبر ۲۰۰۵ منجر شد و راه را برای ارجاع پرونده به شورای امنیت سازمان ملل متحد (UNSC) در آینده هموار کرد. در سال ۲۰۰۶، شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه ۱۶۹۶ را تصویب کرد که اولین درخواست الزام‌آور قانونی برای ایران جهت تعلیق برنامه غنی‌سازی اورانیوم بود. طی چند سال بعد، شورای امنیت سازمان ملل متحد مجموعه‌ای از قطعنامه‌ها را تصویب کرد که به دلیل عدم تعلیق فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی، تحریم‌های اقتصادی فلج‌کننده‌ای را علیه ایران اعمال می‌کرد.

بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، اثرات فزاینده تحریم‌های بین‌المللی به انقباض ۲۰ درصدی اقتصاد ایران و افزایش بیکاری به ۲۰ درصد منجر شد. در سال ۲۰۱۳، حسن روحانی، یک عملگرای مشهور، در انتخابات ریاست جمهوری ایران پیروز شد و با وعده لغو تحریم‌ها و احیای اقتصاد مبارزه کرد. طی دو سال بعد، ایالات متحده چندین دور مذاکرات دوجانبه برگزار کرد و سایر اعضای ائتلاف ۱+۵ – چین، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا – را در مذاکرات با رهبری جدید ایران رهبری کرد. این تلاش‌ها در سال ۲۰۱۵ به تصویب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) منجر شد. پس از امضای توافق توسط طرف‌های اصلی، شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل را تصویب و راه را برای لغو تحریم‌ها هموار کرد.

برجام ایران را ملزم می‌کرد که ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را به مدت پانزده سال ۹۸ درصد کاهش دهد، تعداد سانتریفیوژهای فعال را به مدت ده سال دو سوم کاهش دهد و در صورت مشکوک شدن آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به نقض تعهدات، ظرف بیست و چهار روز به بازرسان دسترسی به تأسیسات غنی‌سازی را فراهم کند. علاوه بر این، اگر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نقض تعهدات را تأیید می‌کرد، برجام امکان بازگشت فوری تحریم‌ها را فراهم می‌کرد. پس از اجرایی شدن برجام در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶، ایران در مجموع نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار از تحریم‌ها معاف شد. با این حال، ایران به توسعه موشک‌های بالستیک ادامه داد که به گفته ایالات متحده، نقض قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل متحد محسوب می‌شود.

نیروهای نیابتی منطقه‌ای ایران

اگرچه برجام جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران را محدود کرد، اما جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای آن همچنان رو به افزایش بود. ایران از طریق نیروی قدس – بازوی بین‌المللی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) – به مسلح کردن و آموزش شبه‌نظامیان شیعه ادامه داد که اختلافات فرقه‌ای را در خاورمیانه تشدید کرده است. ایران سال‌ها کمک نظامی و آموزشی به گروه شبه‌نظامی فلسطینی حماس ارائه داده است که حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آن به اسرائیل را ممکن ساخت. نیروی قدس همچنین پهپادهای مسلح پیشرفته را در اختیار حزب‌الله لبنان قرار داده، بیش از صد هزار جنگجوی شیعه را در سوریه آموزش داده و تأمین مالی کرده، موشک‌های بالستیک و پهپادها را در اختیار حوثی‌های یمن قرار داده و به شبه‌نظامیان شیعه در عراق در ایجاد قابلیت‌های موشکی کمک کرده است.

دولت ایالات متحده ایران را با هزینه سالانه بیش از یک میلیارد دلار تأمین مالی، مهم‌ترین حامی تروریسم دولتی می‌داند. بین ۱۴۰هزار تا ۱۸۵هزار نیروی همکار سپاه و نیروی قدس در سراسر افغانستان، غزه، لبنان، پاکستان، سوریه و یمن وجود دارد.

درگیری دوره اول ترامپ با ایران

از آنجا که برجام فقط به برنامه هسته‌ای ایران – و نه تجدیدنظرطلبی یا برنامه‌های موشک‌های بالستیک آن - می‌پرداخت، دولت اول ترامپ ایالات متحده را از این توافق خارج کرد و متعهد شد که به دنبال یک توافق جامع‌تر باشد. در سال ۲۰۱۸، دولت ترامپ اعمال مجدد تحریم‌ها علیه ایران را آغاز کرد و از کشورهای اروپایی خواست که به عنوان بخشی از یک استراتژی جدید مهار، از برجام خارج شوند. تحریم‌های ایالات متحده بدترین بحران اقتصادی را که ایران در چهل سال گذشته با آن مواجه بوده است، ایجاد کرد و صادرات نفت ایران را بیش از نصف کاهش داد و تندروهای ایرانی را جسورتر کرد.

در حالی که دولت ترامپ استراتژی فشار حداکثری را برای کشاندن ایران به میز مذاکره دنبال می‌کرد، ایران نقض محدودیت‌های برجام بر برنامه هسته‌ای خود را آغاز کرد و تنش‌ها را افزایش داد. در آوریل ۲۰۱۹، ایالات متحده سپاه پاسداران را یک سازمان تروریستی اعلام کرد. هنگامی که دولت ترامپ اطلاعاتی در مورد حملات احتمالی ایران به نیروهای آمریکایی دریافت کرد، بمب‌افکن‌ها، ناوهای هواپیمابر و نیروهای اضافی را به خاورمیانه اعزام کرد. طی ماه بعد، شش نفتکش در تنگه هرمز یا نزدیک آن مورد حمله قرار گرفتند که مقامات دولت ایالات متحده، ایران را مسئول آن دانستند.

در اواخر ژوئن ۲۰۱۹، ایران یک پهپاد گلوبال هاوک آمریکایی را در تنگه هرمز سرنگون کرد؛ رئیس جمهور ترامپ در پاسخ به این اقدام، دستور حمله سایبری و اعمال تحریم‌های جدید را صادر کرد. در ۳۱ دسامبر، ترامپ ایران را به حمایت از اعتراضاتی که سعی در تصرف سفارت آمریکا در بغداد داشتند، متهم کرد. چند روز بعد، تنش‌ها زمانی به اوج خود رسید که ایالات متحده ژنرال قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس ایران، را در یک حمله هوایی در بغداد هدف قرار داد. در پاسخ، ایران اعلام کرد که دیگر به محدودیت‌های توافق هسته‌ای پایبند نخواهد بود و به طور تصادفی یک هواپیمای مسافربری اوکراینی را در حالی که در حالت آماده‌باش کامل بود، سرنگون کرد. در اواخر سال ۲۰۲۰، ترامپ به تشدید تحریم‌ها ادامه داد و ایران پس از کشته شدن یکی از دانشمندان ارشد هسته‌ای خود، غنی‌سازی اورانیوم را به سطوحی بسیار فراتر از محدودیت‌های توافق هسته‌ای افزایش داد.

درگیری بین اسرائیل و ایران

درگیری بین اسرائیل، متحد نزدیک ایالات متحده، و گروه شبه‌نظامی فلسطینی حماس که مورد حمایت ایران است، در اکتبر ۲۰۲۳ تنش‌ها بین ایران و اسرائیل را تشدید کرد. نیروهای نیابتی تحت حمایت ایران در اعتراض به تهاجم نظامی اسرائیل به نوار غزه، از جمله بیش از دویست حمله به اهداف آمریکایی و اسرائیلی در عراق و سوریه، حملات خود را افزایش دادند. در پاسخ، ایالات متحده دستور حملات هوایی به دو تأسیسات تحت حمایت ایران در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۳ و هشتاد و پنج هدف دیگر وابسته به ایران در این دو کشور را در ۲ فوریه ۲۰۲۴ صادر کرد. حوثی‌ها در یمن و حزب‌الله در لبنان – هر دو از بازیگران محور مقاومت ایران – نیز حملاتی را از دریای سرخ و مرز شمالی اسرائیل با لبنان انجام دادند که ترس از سرایت درگیری‌ها به منطقه را افزایش داد.

در سال ۲۰۲۴، رویارویی اسرائیل و ایران از خصومت‌های غیرمستقیم و نیابتی به تبادل مستقیم حملات تغییر یافت. در اول آوریل، یک حمله هوایی مشکوک به اسرائیل علیه ساختمان کنسولگری ایران در دمشق، سوریه، به کشته شدن دو ژنرال و پنج مشاور نظامی ایران منجر شد. ایران با انجام بیش از سیصد حمله پهپادی و موشکی تلافی کرد، که اولین باری بود که ایران مستقیماً اسرائیل را هدف قرار می‌داد.

پس از قتل رهبران حماس و حزب‌الله توسط اسرائیل، ایران در اکتبر ۲۰۲۴، ۱۸۰ موشک بالستیک علیه اسرائیل شلیک کرد. سپس اسرائیل بزرگترین حمله مستقیم خود را به ایران انجام داد و پدافند هوایی و تأسیسات تولید موشک آن را هدف قرار داد. نابودی رهبری حماس و حزب‌الله توسط اسرائیل، همراه با سقوط رژیم بشار اسد در سوریه، محور مقاومت ایران را در سال ۲۰۲۴ به طور قابل توجهی تضعیف کرد.

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، پس از بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۵، کمپین فشار حداکثری خود علیه تهران را از سر گرفت و در عین حال مذاکراتی را در مورد برنامه هسته‌ای آن آغاز کرد – اولین مذاکرات مستقیم ایالات متحده و ایران از زمان خروج ایالات متحده از توافق هسته‌ای برجام در سال ۲۰۱۸. اسرائیل کاملاً با این مذاکرات مخالف بود و تعهد تزلزل‌ناپذیر خود را برای برچیدن برنامه هسته‌ای ایران حفظ کرده است. مقامات اسرائیلی استدلال می‌کنند که تلاش‌های مخفیانه ایران برای توسعه سلاح‌های هسته‌ای، اساساً تعادل قدرت منطقه‌ای را تغییر می‌دهد و خطری مستقیم برای بقای اسرائیل ایجاد می‌کند.

در ۱۲ ژوئن، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) اعلام کرد که ایران برای اولین بار در بیست سال گذشته تعهدات خود در قبال عدم اشاعه را نقض می‌کند و این امر باعث شد ایران اعلام کند که یک سایت غنی‌سازی اورانیوم مخفی را افتتاح خواهد کرد. روز بعد، اسرائیل حمله نظامی یکجانبه‌ای را علیه ایران آغاز کرد و تأسیسات هسته‌ای، کارخانه‌های موشکی، مقامات ارشد نظامی و دانشمندان هسته‌ای را هدف قرار داد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این حمله را «یک اقدام جنگی» اعلام کرد و ایران با پرتاب موجی از پهپادها و ده‌ها موشک بالستیک تلافی کرد. بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، این عملیات را آخرین تلاش برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح‌های هسته‌ای توصیف کرد. اگرچه دولت ترامپ اخیراً مذاکرات هسته‌ای را از سر گرفته بود، اما رئیس جمهور ترامپ به طور فزاینده‌ای از اهداف اسرائیل حمایت کرد و تمایل خود را برای تغییر رژیم در تهران نشان داد.

پس از یک هفته حملات هوایی بین اسرائیل و ایران، ایالات متحده مستقیماً در این درگیری مداخله و در ۲۱ ژوئن به سه سایت هسته‌ای ایران در فردو، اصفهان و نطنز حمله کرد. دولت ترامپ ادعا کرد که این حملات به طور قابل توجهی از ظرفیت ایران برای دستیابی به اورانیوم با درجه تسلیحاتی مانع شده، اما رئیس دیده‌بان هسته‌ای سازمان ملل ارزیابی کرد که این برنامه چند ماه به عقب رانده شده است. ترامپ اولین رئیس جمهوری ایالات متحده است که به برنامه هسته‌ای یک کشور دیگر حمله می‌کند و اولین کسی است که صریحاً به اسرائیل در حمله به یک دشمن می‌پیوندد. ایران در ۲۳ ژوئن با حمله موشکی به نیروهای آمریکایی مستقر در پایگاه هوایی العدید در قطر تلافی کرد؛ هیچ تلفاتی گزارش نشد. ترامپ اواخر همان روز آتش‌بس اعلام کرد. اگرچه هر دو طرف یکدیگر را به ادامه حملات متهم کردند، اما آتش‌بس تا حد زیادی حفظ شده است.

منبع: شورای روابط خارجی (cfr) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱