راهبرد فرسایش ترکیبی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران

نویسنده: علی رحیمی پور، کارشناس ارشد روابط بین المل و مدیریت دفاعی

دیپلماسی ایرانی: تحولات پرشتاب ماه‌های اخیر، از استقرار بی‌سابقه نیروهای آمریکایی در منطقه (مهرآیین، ۱۴۰۴) و تصویب اسناد راهبردی جدید واشنگتن (پور علی، ۱۴۰۴؛ عیسی نژاد و مداح، ۱۴۰۴) گرفته تا تحرکات دیپلماتیک و امنیتی در قفقاز (حشمتی، ۱۴۰۴؛ کاظمی، ۱۴۰۴) و شاخ آفریقا (قادری، ۱۴۰۴)، همگی حاکی از ورود جمهوری اسلامی ایران به مرحله‌ای تعیین‌کننده از تقابل با غرب است. نویسنده با بررسی جامع یادداشت‌های تحلیلی ارائه‌شده در سایت دیپلماسی ایرانی، به این نتیجه می‌رسد که آنچه ایران با آن مواجه است، صرفاً یک تهدید خطی یا مجموعه‌ای از بحران‌های منفصل نیست، بلکه اجرای یک «راهبرد فرسایش ترکیبی» هوشمندانه و چندلایه از سوی ایالات‌متحده و متحدانش است. هدف این راهبرد، نه یک پیروزی سریع و کم‌هزینه، بلکه «مدیریت بلندمدت و فرسایش تدریجی قدرت ملی ایران» از طریق ایجاد شکاف‌های داخلی، محدودسازی ظرفیت‌های ژئوپلیتیک و تغییر محاسبات راهبردی تصمیم‌گیران آن و در نهان تغییر نظام و گماردن غرب‌گرایانی بر رأس حکومت همچون سوریه، لیبی، سومالی، سودان،... است (رحیمی پور، ۱۴۰۴). 

بخش اول: ارکان راهبرد فرسایش ترکیبی آمریکا علیه ایران 

این راهبرد از پنج رکن اصلی تشکیل‌شده که در اسناد راهبردی جدید آمریکا و رفتار میدانی آن قابل‌ردیابی است: 

۱. بازدارندگی فناورانه و کنترل ظرفیت‌ها: برخلاف گذشته که تحریم‌های اقتصادی محور اصلی فشار بود، استراتژی دفاع ملی ۲۰۲۶ بر «محدودسازی فناورانه» تأکید دارد. همان‌طور که پور علی (۱۴۰۴) تبیین می‌کند، واشینگتن دریافته که تحریم صرف به «انطباق ساختاری» ایران انجامیده است؛ ازاین‌رو، هدف جدید، مسدود کردن دسترسی ایران به فناوری‌های نوظهور (هوش مصنوعی، سامانه‌های پیشرفته موشکی و ...) است تا شکاف فناوری را به‌گونه‌ای تعمیق بخشد که حتی باوجود اراده سیاسی، امکان تبدیل آن به قدرت مؤثر وجود نداشته باشد. این همان گذار از «مهار رفتار» به «مهار ظرفیت» است (پور علی، ۱۴۰۴). 

۲. ژئوپلیتیک محاصره و مهار شبکه‌ای: مجموعه‌ای از تحرکات هماهنگ در پیرامون ایران، حلقه محاصره را تنگ‌تر کرده است. در شمال غرب، استفاده جمهوری آذربایجان از خاک خود برای حملات اسرائیل و تبدیل آن به پایگاه منطقه‌ای رژیم صهیونیستی، یک «خط قرمز» را پشت سر گذاشته است (کاظمی، ۱۴۰۴) و حشمتی (۱۴۰۴)، این اقدام را بخشی از راهبرد «تحریف هویت» و بسترسازی برای واگرایی قومی می‌داند. 

در غرب، اتحاد ترکیه با گروه‌های افراطی در سوریه (عبداله‌پور، ۱۴۰۴) و در شرق، نفوذ آمریکا در آسیای مرکزی برای تحت‌فشار قرار دادن طالبان و درنتیجه، مرزهای شرقی ایران (نورزاد، ۱۴۰۴) در حال اجراست. 

در جنوب نیز، شناسایی سومالی لند توسط اسرائیل (قادری، ۱۴۰۴)، باهدف دستیابی به موقعیتی استراتژیک در دریای سرخ و مقابله بانفوذ ایران، بخش دیگری از این پازل محاصره است. 

۳. جنگ شناختی و مدیریت ادراک: این رکن، نرم‌افزار راهبرد فرسایشی است. حاجی‌زاده (۱۴۰۴) با تبیین مفهوم جنگ شناختی، آن را مجموعه راهبردهایی می‌داند که هدفشان تأثیرگذاری بر ادراک، تصمیم‌گیری و رفتار منابع انسانی است. در حوادث اخیر (دی ۱۴۰۴)، این جنگ با بهره‌گیری از رسانه‌های معاند، شبکه‌های اجتماعی و عملیات روانی، در پی قطبی‌سازی جامعه، بی‌اعتبار کردن نظام حکمرانی و القای ناکارآمدی بود (سید اسماعیلی، ۱۴۰۴). هدف نهایی این جنگ، فرسایش سرمایه اجتماعی و تضعیف انسجام داخلی به‌عنوان سپر دفاعی کشور است (رحیمی پور، ۱۴۰۴). 

۴. فشار حقوقی و نهادی (Lawfare): قطعنامه اخیر علیه ایران در شورای حقوق بشر، نمونه‌ای کلاسیک از این رکن است. قدوسی (۱۴۰۴) این اقدام را نه یک کنش حقوقی مستقل، بلکه یک «آچارکشی سیاسی» برای افزایش هزینه‌های دیپلماتیک ایران و «مدیریت ریسک» می‌داند. این فشارهای نهادی، باهدف ایجاد اجماع جهانی علیه ایران و مشروعیت‌یابی برای اقدامات آتی (نظامی یا تحریمی) طراحی می‌شوند (عبدالهیان، ۱۴۰۴). 

۵. هدف‌گیری حلقه‌های نخبگان: عبدالهیان (۱۴۰۴) با الگوبرداری از سیاست آمریکا در ونزوئلا، به این نتیجه می‌رسد که مخاطب اصلی راهبرد فشار، نه افکار عمومی، بلکه نخبگان سیاسی، امنیتی و اجرایی هستند. هدف، کاهش «ارادت» و وفاداری آنان، ایجاد شکاف در ساختار قدرت و در نهایت، کاهش هزینه هرگونه مداخله خارجی در آینده است. 

بخش دوم: میدان اصلی نبرد؛ معمای مذاکره و ضرورت پیش‌بینی‌ناپذیری 

در قلب این راهبرد فرسایشی، موضوع مذاکرات هسته‌ای و منطقه‌ای قرار دارد. تحلیل یادداشت‌ها نشان می‌دهد که دو طرف در یک «بن‌بست هستی شناختی» گرفتارشده‌اند. از یک‌سو، کارشناسان غربی (مانند نفیو و سینگ، ۱۴۰۴؛ و زهران، ۱۴۰۴) بر لزوم مذاکره درباره همه موضوعات ازجمله برنامه موشکی و نفوذ منطقه‌ای ایران تأکیددارند و برنامه موشکی را «خط قرمز غیرقابل‌مذاکره» خود می‌دانند. ازسوی‌دیگر، تحلیلگران داخلی (موسوی خلخالی، ۱۴۰۴؛ سید اسماعیلی، ۱۴۰۴) بر این باورند که خواسته‌های غرب به معنای تغییر ماهیت جمهوری اسلامی و کنار گذاشتن استقلال و مقاومت است. در چنین شرایطی، مذاکره به یک «آزمون» تبدیل می‌شود. 

محمودی کیا (۱۴۰۴) استدلال می‌کند که تنها زبانی که آمریکا درک می‌کند، «زبان قدرت» است. او «پیش‌بینی‌ناپذیری» را مهم‌ترین مؤلفه بازدارندگی ایران در شرایط کنونی معرفی می‌کند. تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که وقتی ایران فراتر از تصور دشمن عمل کرد و باقدرت موشکی خود معادلات را تغییر داد، دشمن به پذیرش آتش‌بس ناچار شد (محمودی کیا، ۱۴۰۴). حفظ این ابهام استراتژیک، تنها راه مقابله با رئیس‌جمهوری معامله‌گر و نتیجه گرایی چون ترامپ است که به دنبال پیروزی کم‌هزینه است (محمودی کیا، ۱۴۰۴). 

بخش سوم: حلقه اتصال – تاب‌آوری داخلی

همه این ارکان، درنهایت به وضعیت داخلی ایران گره می‌خورند. صیاد نورد (۱۴۰۴) با استناد به فرمایش حضرت علی (ع) که «مردم به دولتمردان خود شبیه‌ترند»، به ارتباط مستقیم میان «ناکارآمدی حکمرانی» و «فرهنگ اجتماعی – اقتصادی» اشاره دارد. او استدلال می‌کند که تداوم تحریم‌ها، همراه با بی‌ثباتی در قوانین و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، به ناامیدی و «بن‌بست روانی» در جامعه دامن زده و طبقه متوسط را از آرمان‌گرایی به سمت عمل‌گرایی محض سوق داده است. این تغییر، اگرچه می‌تواند فرصت‌هایی داشته باشد، اما در صورت عدم پاسخگویی، به افزایش خشونت اعتراضات و عمیق‌تر شدن شکاف اجتماعی منجر می‌شود (صیاد نورد، ۱۴۰۴). 

علیان پور (۱۴۰۴) نیز تأکید می‌کند که منطق بقا و حساسیت اجتماعی در داخل، هزینه هر تصمیم بزرگی در سیاست خارجی را تعیین می‌کند. نتیجه‌گیری و الزامات راهبردی نویسنده از یادداشت‌های نخبگان سایت دیپلماسی ایرانی نتیجه می‌گیرد که ایران در یک «جنگ ترکیبی تمام‌عیار» قرار دارد که هدف آن فرسایش تدریجی از درون است. در چنین شرایطی، راهبرد دفاعی و تهاجمی کشور باید مبتنی بر سه اصل زیر باشد: 

۱. انسجام و کارآمدی داخلی: مهم‌ترین خط مقدم دفاع، صحنه داخلی است. گذار از شعار به عمل در حوزه اقتصاد، ایجاد شفافیت و ثبات در قوانین و پاسخگویی به مطالبات به‌حق مردم، نه یک انتخاب که یک ضرورت حیاتی برای حفظ انسجام اجتماعی و افزایش هزینه‌های جنگ شناختی دشمن است (صیاد نورد، ۱۴۰۴؛ سید اسماعیلی، ۱۴۰۴). 

۲. حفظ و تقویت پیش‌بینی‌ناپذیری راهبردی: ایران باید با حفظ ابهام استراتژیک در توانمندی‌های نظامی و واکنش‌های خود، هرگونه محاسبه ساده‌ای را برای دشمن ناممکن کند. انتقال پیام «پاسخ فراتر از انتظار» از مجاری رسمی و غیررسمی، می‌تواند بازدارندگی را تقویت و ترامپ و نتانیاهو را از اقدام نظامی منصرف کند (محمودی کیا، ۱۴۰۴). 

۳. دیپلماسی فعال و هوشمندانه: در عین حفظ قدرت بازدارندگی، نباید از نقش دیپلماسی برای خنثی‌سازی ائتلاف‌های منطقه‌ای و مدیریت تنش‌ها غافل شد. سفر وزیر دفاع به جمهوری آذربایجان (کاظمی، ۱۴۰۴) نمونه‌ای از این دیپلماسی هشداردهنده و فعال است. همچنین، تعمیق همکاری‌های راهبردی با چین و روسیه می‌تواند به‌عنوان وزنه‌ای تعادل‌بخش در برابر غرب عمل کند. درنهایت نویسنده بر این باور است که عبور موفق از این هیچ‌گاه تاریخی، مستلزم درک عمیق نخبگان از ماهیت «راهبرد فرسایش ترکیبی» دشمن و اتخاذ رویکردی یکپارچه، عقلانی و منسجم در سطوح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. 

فهرست منابع 

عبدالهیان، ر. (۱۴۰۴، ۱۷ بهمن). راهبرد ترامپ در قبال ایران؛ فرسایش نخبگان و تضعیف پایه‌های نظام از طریق تهدید و نمایش قدرت. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۱۸ 

عبداله‌پور، م. (۱۴۰۴، ۱۲ بهمن). اتحاد ترکیه و جولانی علیه مدار تمدنی ایران. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۳۹۶ 

علیان پور، م. (۱۴۰۴، ۱۴ بهمن). فراتر از دوگانه جنگ و صلح؛ ایران و معمای مهار بحران. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۴۸۶ 

حاجی‌زاده، س. (۱۴۰۴، ۲۱ بهمن). جنگ شناختی به‌مثابه ابزار نوین قدرت در نظام بین‌الملل. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۶۰۲ 

حشمتی، ب. (۱۴۰۴، ۱۴ بهمن). راهکارهای ایران برای مقابله با راهبردهای آمریکا در قفقاز جنوبی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۴۸۴ 

کاظمی، س. ا. (۱۴۰۴، ۲۰ بهمن). پیام ویژه سفر وزیر دفاع ایران به جمهوری آذربایجان. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۶۲۴ 

محمودی کیا، م. (۱۴۰۴، ۷ بهمن). منطق پیش‌بینی‌ناپذیری؛ راهبرد مدیریت بحران در شرایط پر ابهام کنونی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۳۸۵ 

محمودی کیا، م. (۱۴۰۴، ۱۷ بهمن). بایسته‌های دیپلماسی در شرایط عدم قطعیت و پیش‌بینی‌ناپذیری. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۱۹ 

مهرآیین، ن. (۱۴۰۴، ۲۲ بهمن). مسیر پر چالش مذاکرات امریکا و ایران. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۶۲۳ 

مهرآیین، ن. (۱۴۰۴، ۱۴ بهمن). آمریکا ماشه را می‌کشد؟! دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۴۸۲ 

موسوی خلخالی، س. ع. (۱۴۰۴، ۱۸ بهمن). مذاکرات پیش‌رو زیر سایه سنگین ناامیدی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۲۶ 

نفیو، ر؛ و سینگ، م. (۱۴۰۴، ۱۸ بهمن). یک «توافق» دیگر با ایران، اهمیت کمتری از اعمال‌نفوذ آمریکا دارد. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۷۵ 

نورزاد، ع. (۱۴۰۴، ۱۹ بهمن). چرخش استراتژیک واشینگتن در آسیای مرکزی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۹۷ 

پور علی، س. (۱۴۰۴، ۲۰ بهمن). چرا استراتژی دفاع ملی ۲۰۲۶ آمریکا نشانه تغییر بنیادین در مهار ایران است؟ دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۹۶ 

قادری، ف. (۱۴۰۴، ۲۱ بهمن). سومالی لند در آینه سیاست خارجی اسرائیل. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۹۵ 

قدوسی، س. (۱۴۰۴، ۴ بهمن). قطعنامه‌ای به‌مثابه آچارکشی سیاسی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۳۱۹ 

رحیمی پور، ع. (۱۴۰۴، ۸ بهمن). ایران در مرکز فشار ترکیبی جدید. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۳۹۵ 

سید اسماعیلی، س. ح. (۱۴۰۴، ۱۱ بهمن). از شکست نظامی دشمن تا تروریسم خیابانی. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۴۱۰ 

سید اسماعیلی، س. ح. (۱۴۰۴، ۱۵ بهمن). وقتی زبان قدرت جایگزین توهم مذاکره می‌شود. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۱۶ 

صیاد نورد، م. (۱۴۰۴، ۱۹ بهمن). اثرات تحریم بر حکمرانی و فرهنگ اجتماعی – اقتصادی ایرانیان. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۷۳ 

عیسی نژاد، س. م؛ و مداح، پ. (۱۴۰۴، ۱۱ بهمن). کالبدشکافی مانیفست ۲۰۲۵ امنیت ملی آمریکا و غافلگیری شناختی ایران. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۴۳۹ 

زهران، م. ع. (۱۴۰۴، ۱۸ بهمن). موشک‌های مقدسی که غیرقابل‌مذاکره‌اند. دیپلماسی ایرانی. کد خبر: ۲۰۳۷۵۷۴