طوفان ایران در کنفرانس منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای

نویسنده: دکتر منپریت سثی (Dr. Manpreet Sethi)، همکار برجسته موسسه CAPSS، و مشاور ارشد تحقیقات در موسسه APLN است.

دیپلماسی ایرانی: یازدهمین کنفرانس بازنگری (RevCon) پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در شرایط نسبتاً چالش برانگیزی از ۲۷ آوریل تا ۲۲ مه ۲۰۲۶ برگزار شد. بسیار قبل از تشکیل جلسه نمایندگان در نیویورک، بیم آن می‌رفت که کنفرانس نتواند یک اجماع نهایی در مورد سند ایجاد کند. رئیس کنفرانس، سفیر دو هونگ ویت، تلاش زیادی کرد تا با تهیه اولین پیش‌نویس در اوایل کنفرانس، ثابت کند که شکاکان اشتباه می‌کنند. او با صبر و حوصله چهار تکرار را در تلاش برای ایجاد پل‌ها و تطبیق موقعیت‌های متفاوت انجام داد، اگرچه او هر دور از تغییرات را به رقیق‌تر شدن زبان و پذیرش حذف چندین موضوع حیاتی برای خرید زمان همزمان انجام می‌داد. و با این حال، با پایان یافتن زمان در ۲۲ مه ۲۰۲۶، همچنان مسائل اختلاف وجود داشت. در نهایت، او تصمیم گرفت این سند را ارائه نکند. وی در نشست خبری پایانی خود اظهار داشت: فهمیدم که اتفاق نظر وجود ندارد و تصمیم گرفتم پیش‌نویس سند نتیجه را برای تصمیم‌گیری ارائه ندهم.

ناظران NPT و رسانه‌ها، به‌ویژه در ایالات متحده و اروپا، به سرعت دلیل عدم وجود سند نتیجه اجماع را به گردن ایران انداختند. به هر حال، این یک پاراگراف از سند بود که محل اختلاف هیئت آمریکایی و ایران شد. اولی اصرار داشت که نام ایران را ذکر کند که بدیهی است برای ایران قابل قبول نبود. ایالات متحده خواستار آن بود که متنی که بر اهمیت پایبندی کشورهای عضو به تعهدات عدم اشاعه تسلیحات هسته‌ای تاکید می‌کند، به عدم پایبندی ایران نیز اشاره کند. بنابراین، این بند خواستار «بازگشت سریع به پایبندی از طریق اجرای کامل، به موقع و مؤثر تعهدات پادمانی شد و در این زمینه تأکید کرد که ایران هرگز نمی‌تواند به دنبال، توسعه یا دستیابی به سلاح هسته‌ای باشد». ایران حاضر نبود نام خود را در چارچوب عدم پایبندی بپذیرد. بلکه در سند نهایی قید کردن محکومیت شدید حملات نظامی به تاسیسات هسته‌ای محافظت‌شده و صلح‌آمیز را خواستار بود و می‌گفت که سند باید اقدامات انجام شده نظامی علیه تاسیسات هسته‌ای ایران را نقض قوانین بین المللی و منشور ملل متحد (۲) بند ۴ بداند. برای همین اجماع حاصل نشد.

با توجه به اینکه RevCon زمانی رخ داد که یک آتش‌بس شکننده جنگ را در غرب آسیا حفظ کرد، جای تعجب نداشت که فضای سرد بین ایالات متحده و ایران بر بحث‌ها سایه افکند. در واقع، لحن تهاجمی در همان ابتدا، زمانی که ایالات متحده به نامزدی ایران توسط ۱۲۰ کشور جنبش عدم تعهد به عنوان یکی از ۳۵ معاون ریاست کنفرانس اعتراض کرد، قابل مشاهده بود. این سمت فقط تشریفاتی است و هیچ مقام اجرایی ندارد. اما باعث دیده شدن، اعتبار و جایگاهی در ساختار رهبری کنفرانس می‌شود. ایالات متحده این اقدام را به عنوان توهین به معاهده NPT مورد انتقاد قرار داد زیرا ادعا می‌کرد که این نقش به ناقض معاهده اعطا می‌شود.

جالب اینجاست که ایران از اظهار موضع خود در مورد موضوعات مرتبط در RevCon ابایی نداشت. هیئت عالی‌رتبه به سرپرستی رضا نجفی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزیر امور خارجه، دانش فنی، حقوقی و هسته‌ای را به روی میز آورد. هیأت ایرانی با توجه به اعتبار و موقعیت‌های بلندپایه‌ای که در آن وجود داشت، به‌خوبی آماده شد تا بر ذخایر اورانیوم خود نظارت کند.

ایران همچنین چندین مقاله کاری در مورد موضوعاتی که در گذشته به طور مداوم در NPT مطرح کرده بود، ارائه کرد و فعالانه در بحث‌ها شرکت کرد. ایران به دنبال نشان دادن خود به عنوان قربانی «حملات نظامی غیرقانونی به تأسیسات هسته‌ای حفاظت‌شده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» و تمرکز بر این حملات برای برجسته کردن «استانداردهای دوگانه» استفاده و استدلال کرد که کشورهای مجهز به سلاح هسته‌ای اصول ایمنی آژانس را نقض می‌کنند. ایران به هفت رکن ضروری مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای ایمنی هسته‌ای در جریان درگیری‌های مسلحانه و پنج اصل ملموس برای زاپوریژژیا (Zaporizhzhia) اشاره می‌کرد. با این حال، ارجاع به پاراگراف مربوط به این اصول در نهایت از متن پیش‌نویس سند طی چهار بار تکرار حذف شد.

از جمله اسناد کاری که ایران ارائه کرد، مواردی بود که به دنبال مفاد تضمین‌های امنیتی منفی، خلع سلاح، انعقاد منطقه عاری از سلاح هسته‌ای در خاورمیانه و حق مسلم استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای بود. موضوع آخر مدتهاست که برای ایران محوریت دارد. مقاله کاری آن با عنوان «حق مسلم توسعه تحقیق، تولید و استفاده از انرژی هسته‌ای برای مقاصد صلح‌آمیز و تحقق ماده ۴» استدلال می‌کند که ماده ۴ به کشورهای غیرهسته‌ای حق استفاده از فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز را می‌دهد و از غنی‌سازی اورانیوم یا فرآوری مجدد پلوتونیوم به دلایل غیرنظامی مانع نمی‌شود. تهران از این چارچوب برای دفاع از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ۶۰ درصد (HEU) خود استفاده و اعلام کرد که غنی‌سازی یک حق ذاتی مستقل است نه «امتیاز» اعطا شده توسط قدرت‌های غربی. بنابراین، تفسیر ایران این بوده است که به عنوان عضوی از NPT حق غنی سازی دارد. ایران در این زمینه از حمایت گسترده کشورهای عضو عدم تعهد و کشورهای جنوب جهانی برخوردار است. ایالات متحده و متحدان اروپایی آن متقابلا می‌گویند که اگر کشوری از پادمان‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پیروی نمی‌کند، معاهده NPT حق HEU را تأیید یا تضمین نمی‌کند، زیرا اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد هیچ توجیه غیرنظامی معتبر و قابل تصوری ندارد.

اصطکاک در این مورد به دلیل ابهام در متن NPT ایجاد می‌شود زیرا ماده ۴ به صراحت حق استفاده از انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز را گسترش می‌دهد، اما صریحاً غنی سازی اورانیوم توسط یک کشور را نه تایید و نه ممنوع می‌کند. این امر فضایی را برای تفاسیر متفاوت در مورد اینکه آیا کشورها حق دارند چرخه کامل سوخت را توسعه دهند یا خیر ایجاد می‌کند. از آنجایی که کشورهای بیشتری به سمت برنامه‌های انرژی هسته‌ای پیش می‌روند، با توجه به ملاحظات امنیت انرژی و تغییرات آب و هوایی، ممکن است لازم باشد که کشورهای عضو NPT موضعی را در مورد آن بپذیرند، اگرچه روابط سیاسی ناهموار انجام این کار را دشوار خواهد کرد.

چین از موضع ایران در محکومیت حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای این کشور در ژوئن ۲۰۲۵ و سایر اهداف در این کشور از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ حمایت کرد. پکن از استدلال‌های ایران در رابطه با استانداردهای دوگانه ضد اشاعه تسلیحات هسته‌ای غرب حمایت کرد و از این موضع ایران پشتیبانی کرد که هدف‌گیری خاص یک کشور در پیش‌نویس نهایی نتیجه‌ای معکوس دارد. در موضوع استانداردهای دوگانه، ایران از حمایت کشورهای عربی و اعضای سازمان همکاری اسلامی برخوردار بود. در همین حال، مسکو نیز علناً از تهران دفاع کرد و «موضع تندرو» و عدم انعطاف ایالات متحده را عامل بن‌بست در RevCon دانست. ممکن است یادآوری شود که در آخرین RevCon در سال ۲۰۲۲، روسیه به بیانیه پیش‌نویس سند نهایی که «نگرانی شدید» را در مورد فعالیت‌های نظامی در نزدیکی زاپوریژژیا ابراز و بر «اهمیت فوق‌العاده تضمین کنترل توسط مقامات ذی‌صلاح اوکراین» تأکید می‌کرد، اعتراض کرده بود.

تمایل به مقصر دانستن یک کشور خاص به دلیل ناتوانی ۱۹۱ کشور عضو NPT در ایجاد اجماع در مورد موضوعات مهم، از جمله سند نهایی، تصویر مفیدی از روند RevCon نیست. کشورهای عضو ممکن است با انجام این کار خود را آرام کنند، اما درک گسترده‌ای وجود دارد که مسائلی که در NPT بن‌بست ایجاد می‌کند بسیار عمیق‌تر است. مشکلات ساختاری جدی وجود دارد که ایجاد ناامیدی بین اعضا را باعث می‌شود، اولین مورد بین نحوه اولویت دادن به عدم اشاعه و خلع سلاح است. این نیاز به اصلاح جدی در جلسات کمیته مقدماتی آتی قبل از RevCon بعدی در سال ۲۰۳۱ دارد.

منبع: موسسه صلح و مطالعات جنگ (IPCS) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱