از بازآرایی ائتلاف غرب و کاسبی ترکیه تا جایگاه ایران در نظم نوین امنیتی

نویسنده: سیاوش قدوسی، کارشناس مسائل اروپا

دیپلماسی ایرانی: اجلاس سران ناتو در آنکارا در شرایطی به پایان رسید که خروجی آن، برخلاف بسیاری از گمانه‌زنی‌های پیش از برگزاری، کمتر معطوف به بحران‌های مقطعی و بیشتر ناظر بر بازآرایی بلندمدت معماری امنیتی غرب بود. مهم‌ترین پیام این نشست، ورود ناتو به مرحله‌ای تازه از تحول راهبردی است؛ مرحله‌ای که در آن تقویت توان دفاعی اروپا، توسعه صنایع نظامی تا چشم انداز ۲۰۳۵، تداوم حمایت از اوکراین و بازتعریف تقسیم مسئولیت امنیتی میان آمریکا و متحدان اروپایی در صدر اولویت‌ها قرار گرفته است.

۱. افزایش هزینه‌های دفاعی: از شعار تا اجرا

مهم‌ترین دستاورد ملموس اجلاس آنکارا، تأکید بر اجرای عملی تعهد اعضا مبنی بر رساندن مجموع هزینه‌های دفاعی و امنیتی به معادل ۵ درصد تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۳۵ بود. برخلاف سال‌های گذشته که کانون توجه بر تعیین اهداف کلی متمرکز بود، این‌بار دبیرکل ناتو از ورود ائتلاف به فاز اجرایی سخن گفت؛ فازی که محورهای آن را افزایش تولیدات دفاعی، توسعه زیرساخت‌های نظامی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، و ارتقای ظرفیت صنایع دفاعی تشکیل می‌دهد. اروپا و کانادا نیز اعلام کردند که تنها طی سال گذشته بیش از ۱۳۹ میلیارد دلار به سرمایه‌گذاری‌های دفاعی خود افزوده‌اند؛ رقمی که نشان می‌دهد روند بازتسلیح اروپا دیگر صرفاً یک هدف سیاسی نیست، بلکه به مرحله‌ی اجرا رسیده است.

۲. تقسیم بار امنیتی: آغاز «ناتو ۳٫۰»

یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیاسی اجلاس، پذیرش نقشی پررنگ‌تر برای اروپا در تأمین امنیت خود بود. دولت ترامپ بار دیگر تأکید کرد که آمریکا دیگر تمایلی به یکه‌تازی در تأمین بار اصلی امنیت اروپا ندارد و عمده تمرکز خود را بر منطقه شرق آسیا و چین گذاشته و متحدان اروپایی باید سهم بیشتری از هزینه‌ها و قابلیت‌های دفاعی را بر عهده بگیرند. در مقابل، رهبران اروپایی کوشیدند نشان دهند این مطالبه را پذیرفته‌اند و افزایش بودجه‌های دفاعی، توسعه صنایع نظامی بومی و گسترش همکاری‌های مشترک تسلیحاتی را در همین راستا پیش می‌برند. آنچه دبیرکل ناتو از آن با عنوان «ناتو ۳٫۰» یاد کرد، در اصل بازتوزیع مسئولیت‌ها در درون ائتلاف است، نه کاهش تعهد آمریکا به اصل دفاع جمعی.

۳. اوکراین، همچنان مهم‌ترین پرونده امنیتی اروپا

با وجود تحولات پرشتاب غرب آسیا و ایران، جنگ اوکراین کماکان محوری‌ترین پرونده‌ی امنیتی ناتو باقی ماند. اعضای ائتلاف متعهد شدند براساس بیانیه ۸ ژوئیه، در سال ۲۰۲۶ حدود ۷۰ میلیارد یورو تجهیزات، آموزش و کمک نظامی در اختیار کی‌یف قرار دهند که البته رقم قابل توجهی است و همین سطح از حمایت را در سال ۲۰۲۷ نیز حفظ کنند. نکته‌ی قابل‌توجه آن است که برخلاف سال‌های ابتدایی جنگ، اکنون سهم عمده‌ی این کمک‌ها را کشورهای اروپایی و کانادا تأمین می‌کنند؛ روندی که از انتقال تدریجی بخشی از مسئولیت‌های امنیتی از آمریکا به اروپا حکایت دارد.

۴. ایران: موضوعی مهم، اما نه محور اصلی اجلاس

اگرچه ایران در دستورکار رسمی اجلاس جایگاه محوری نداشت، بیانیه‌ی پایانی ناتو بر دو نکته درباره‌ی تهران تأکید کرد: نخست، مخالفت با دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای؛ و دوم، ضرورت حفظ آزادی کشتیرانی در تنگه‌ی هرمز. با این حال، ناتو از تعریف هرگونه مأموریت رسمی نظامی در خلیج فارس خودداری کرد — نکته‌ای که نشان می‌دهد اعضای ائتلاف همچنان تمایلی به گسترش دامنه‌ی تعهدات امنیتی ناتو به خاورمیانه ندارند و ترجیح می‌دهند در صورت نیاز، از ائتلاف‌های محدود و موردی خارج از چارچوب رسمی سازمان بهره بگیرند. این رویکرد بیانگر احتیاط مستمر غرب در قبال هزینه‌های ورود مستقیم به هرگونه رویارویی با ایران است.

طبق ماده ۵ پیمان ناتو، هر کشوری از اعضای ناتو اگر مورد حمله مسلحانه قرار بگیرد، دیگر کشورهای عضو در حد توان به کشور مورد مخاصمه کمک می‌کنند. این کمک اعم از مداخله مستقیم است و می‌تواند کمک‌های لجستیکی یا حتی مستشاری باشد. به همین دلیل کشورهای عضو ناتو مایل نیستند ائتلاف امنیتی را مستقیما زیر علم ناتو در هرمز تشکیل دهند چرا که این مسئله در صورت درگیری احتمالی و با توجه به ماده 5 پیمان ناتو، درگیری را در کل سطح اروپا گسترش می‌دهد و از این جهت میل به شکل‌دهی ائتلاف داوطلبانه برای امنیت ترانزیت انرژی اروپا در منطقه غرب آسیا دارند و از طرفی حتی حاضر به حضور مستقیم در منطقه هرمز در ایام جنگ ندارند.

۵. ترکیه: یکی از برندگان سیاسی اجلاس

بی‌تردید ترکیه یکی از مهم‌ترین برندگان سیاسی نشست آنکارا بود. دیدارهای رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ نشان داد روابط دو کشور وارد مرحله‌ای تازه شده و دو طرف مذاکراتی فشرده برای رفع اختلافات ناشی از خرید سامانه‌ی اس-۴۰۰ و لغو تحریم‌های کاتسا آغاز کرده‌اند. در همین راستا، مقامات ترکیه از پیشرفت مذاکرات درباره‌ی رفع تحریم‌ها و بازگشت احتمالی این کشور به برنامه‌ی جنگنده‌های اف-۳۵ خبر دادند. هم‌زمان، گزارش‌هایی نیز درباره‌ی احتمال انتقال سامانه‌های اس-۴۰۰ ترکیه به یکی از کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس منتشر شد، هرچند این موضوع هنوز به‌طور رسمی تأیید نشده است. تحقق چنین سناریویی می‌تواند یکی از مهم‌ترین موانع عادی‌سازی روابط دفاعی میان آنکارا و واشینگتن را برطرف کند.

نکته‌ی کمتر گفته‌شده اما مهم آن است که بخش قابل‌توجهی از این رقم ۵ درصدی تولید ناخالص داخلی، مستقیماً نصیب صنایع دفاعی ترکیه خواهد شد. در حاشیه‌ی اجلاس، «مجمع صنایع دفاعی ناتو» با میزبانی ترکیه برگزار شد و رئیس سازمان صنایع دفاعی ترکیه از امضای توافق‌نامه‌هایی در پنج حوزه‌ی راهبردی — شامل قابلیت‌های ضربه‌ی مستقیم، پدافند هوایی و موشکی یکپارچه، فناوری‌های فضایی و نظارتی، مواد خام حیاتی صنایع دفاعی، و برتری در پهپادهای رزمی — خبر داد؛ توافق‌هایی که شرکت‌های بزرگ ترکیه‌ای نظیر آسلسان، روکتسان، اس‌تی‌ام و مرکز تحقیقات علمی و فناوری ترکیه (توبیتاک) را در برمی‌گیرد. مقام‌های ترکیه صراحتاً این صنایع را «ستون فقرات معماری بازدارندگی ناتو در سال‌های آینده» توصیف کرده‌اند. از منظر اقتصادی نیز، با توجه به رقابت‌مندی ترکیه در حوزه‌ی پهپادهای مسلح، جنگ الکترونیک و سامانه‌های راداری، افزایش هزینه‌های دفاعی سایر اعضای ناتو می‌تواند سهم صادراتی و ارزآوری صنایع دفاعی ترکیه را به‌طور محسوس افزایش دهد و حتی به کاهش صرفه‌ی ریسک اعتباری (CDS) این کشور کمک کند. به بیان دیگر، الزام ۵ درصدی ناتو، در کنار بار مالی سنگین برای اعضا، به‌طور هم‌زمان یک فرصت اقتصادی مشخص برای آنکارا نیز به همراه آورده است.

۶. آینده‌ی ناتو: به‌سوی ائتلافی انعطاف‌پذیرتر

مهم‌ترین پیام اجلاس آنکارا این است که ناتو وارد مرحله‌ای تازه از تحول راهبردی شده است. افزایش توان دفاعی اروپا، توسعه‌ی صنایع نظامی، بهره‌گیری گسترده‌تر از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، و تقسیم متوازن‌تر مسئولیت‌های امنیتی میان آمریکا و اروپا، ستون‌های اصلی این تحول را تشکیل می‌دهند. در این میان، هرچند ایران همچنان یکی از متغیرهای مهم امنیت منطقه‌ای در محاسبات غرب به شمار می‌رود، اولویت اصلی ناتو کماکان مهار روسیه، تداوم حمایت از اوکراین، تقویت بازدارندگی و آماده‌سازی ائتلاف برای رقابت‌های ژئوپلیتیکی آینده است.

جمع‌بندی

اجلاس آنکارا نشان داد که ناتو، بیش از آنکه در پی گسترش دامنه‌ی مأموریت‌های خود به خاورمیانه باشد، در حال بازسازی درونی و افزایش آمادگی برای رقابت‌های آتی است. اروپا مسئولیت بیشتری در تأمین امنیت خود پذیرفته، آمریکا در حال بازتعریف نقش رهبری‌اش در ائتلاف است، و ترکیه نیز جایگاه ژئوپلیتیک خود را در ساختار امنیتی غرب تحکیم کرده است. از این منظر، اجلاس آنکارا را می‌توان نقطه‌ی آغاز مرحله‌ای تازه در تحول ناتو دانست؛ مرحله‌ای که پیامدهای آن نه‌تنها بر امنیت اروپا، بلکه بر معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه، منطقه‌ی هند-اقیانوسیه و نظم بین‌المللی آینده نیز اثرگذار خواهد بود.