بازخوانی تحلیلی تقابل دولت‌محور ایران و اسرائیل

نویسنده: حجت حدیدی، کارشناسی ارشد مطالعات آمریکای شمالی دانشگاه جامع امام حسین(ع) 

دیپلماسی ایرانی: مفهوم بازدارندگی (Deterrence) از زمان شکل‌گیری ادبیات کلاسیک روابط بین‌الملل در دوران جنگ سرد، همواره بر پایه دو رکن اساسی استوار بوده است: «عقلانیت بازیگران» و «باورپذیری تهدید به تنبیه مکرر» (Mearsheimer, 1983). در چارچوب نظریه‌های سنتی امنیت، بازدارندگی زمانی موفق عمل می‌کند که هزینه اقدام تهاجمی برای مهاجم، به طور فاحشی از منافع احتمالی آن پیشی بگیرد و این محاسبه، پیش از شلیک نخستین گلوله در ذهن استراتژیست‌ها تثبیت شود (Waltz, 1979). با این حال، پویایی‌های امنیتی خاورمیانه در سال‌های اخیر، به‌ویژه تقابل مستقیم میان جمهوری اسلامی ایران و رژیم اسرائیل، نشان‌دهنده یک «جهش ژنتیکی» و بازتعریف ساختاری در این مفهوم کلاسیک است.

تا پیش از تحولات اخیر، الگوی تعارضی میان تهران و تل‌آویو بر دکترین «جنگ سایه‌ها» (Shadow War) یا به تعبیر ادبیات نظامی اسرائیل، «جنگ بین جنگ‌ها» (MABAM) استوار بود؛ الگویی که در آن هر دو بازیگر با استفاده از ابزارهای نیابتی، حملات سایبری، ترورهای هدفمند و عملیات مخفیانه، بدون پذیرش رسمی مسئولیت، به دنبال تحمیل هزینه و حفظ خطوط قرمز سنتی بودند (Jones, 2019). در این چارچوب، بازدارندگی اساساً بر مبنای «ابهام استراتژیک »  و پرهیز از رویارویی مستقیم دولت‌محور  تعریف می‌شد.

اما وقوع حملات مستقیم موشکی و پهپادی متقابل از خاک دو کشور به یکدیگر، این نظم مستقر را با یک شوک ساختاری مواجه کرد. این دگرگونی پدیدارشناختی، این پرسش کلیدی را پیش می‌کشد که: تقابل مستقیم نظامی میان ایران و اسرائیل، چگونه مفاهیم سنتی بازدارندگی را بازتعریف کرده و چه تأثیری بر ساختار توزیع قدرت در معماری امنیتی خاورمیانه برجسته ساخته است؟

چارچوب نظری: نوواقع‌گرایی، موازنه تهدید و آنارشی سیال خاورمیانه

برای تبیین دقیق این چرخش استراتژیک، اتکا به نظریه نوواقع‌گرایی ساختاری ساخت کنت والتز و گستره تکاملی آن توسط استفن والت (Walt, 1987) ضرورت دارد. در یک محیط آنارشیک، دولت‌ها به عنوان بازیگران عقلانی و امنیت‌جو، بر اساس درک خود از حجم تهدید دست به موازنه می‌زنند. والت چهار متغیر را برای ارزیابی تهدید برمی‌شمارد: قدرت کل، مجاورت جغرافیایی، توانایی تهاجمی و نیت‌های تهاجمی (Walt, 1987).

در تقابل ایران و اسرائیل، متغیر «مجاورت جغرافیایی» هرچند به صورت سرزمینی وجود ندارد، اما به واسطه دسترسی‌های تسلیحاتی پدیدار شده با فناوری موشکی، پهپادی و حضور منطقه‌ای ایران، این فاصله ژئوپلیتیکی عملاً بی‌اثر شده است. از دیدگاه نوواقع‌گرایی تهاجمی جان مرشایمر (Mearsheimer, 2001)، دولت‌ها کارگزارانی هستند که به دنبال بیشینه‌سازی قدرت خود برای بقا هستند؛ چرا که هیچ اقتدار مرکزی بالادستی برای حمایت از آن‌ها وجود ندارد. اقدامات اسرائیل در راستای قطع زنجیره تامین استراتژیک ایران در سوریه و لبنان و حملات به زیرساخت‌های دیپلماتیک، نمونه‌ای از دکترین پیش‌دستانه جهت ممانعت از شکل‌گیری یک هژمون منطقه‌ای یا تغییر موازنه به ضرر خویش است.

در مقابل، نوواقع‌گرایی تدافعی استدلال می‌کند که انباشت بیش از حد قدرت تهاجمی می‌تواند به «معمای امنیت »  دامن بزند و زنجیره‌ای از رفتارهای تهاجمی ناخواسته را پدید آورد (Jervis, 1978). جابجایی دکترین ایران از «صبر استراتژیک» به «پاسخ مستقیم»، تلاشی ساختاری برای بازگرداندن ثبات به موازنه وحشت بود. از منظر نظریه بازی‌ها، هنگامی که یک طرف خطوط قرمز سنتی را جابجا می‌کند، طرف مقابل برای بازتنظیم ذهنیت حریف و جلوگیری از فرسایش کامل بازدارندگی خود، ناچار است به گام دوم استراتژی «تیت‌فور‌تت» (Tit-for-Tat) یا همان دهن‌کجی متقابل روی آورد (Axelrod, 1984). بنابراین، رفتارهای کنونی هر دو بازیگر را می‌توان تلاش برای تعریف مجدد «هزینه اقدام » در شرایط آنارشی سیال منطقه ارزیابی کرد.

فروپاشی دکترین‌های سنتی و گذار به تقابل عریان دولت‌محور

برای درک ریشه‌های فرسایش بازدارندگی سنتی، باید به تحلیل محدودیت‌های استراتژی‌های پیشین پرداخت. دکترین نظامی اسرائیل برای دهه‌ها بر اصول سه‌گانه «هشدار زودهنگام»، «دفاع سرزمینی» و «تصمیم‌گیری قاطع نظامی در خاک دشمن» استوار بود (Ben-Israel, 2006). در رابطه با ایران، تل‌آویو استراتژی موسوم به «دکترین اختاپوس» را دنبال می‌کرد؛ راهبردی که به دنبال ضربه زدن به سر اختاپوس (تهران) از طریق ایجاد فرسایش در بازوهای منطقه‌ای آن بود. این استراتژی در قالب «جنگ بین جنگ‌ها» در جبهه سوریه نمود عینی یافت. اسرائیل با اتکا به برتری اطلاعاتی و هوایی، صدها حمله را علیه مواضع ایران و متحدانش سازماندهی کرد، با این فرض که ایران به دلیل دوری جغرافیایی و نیاز به حفظ ابزارهای نامتقارن خود، از پاسخ مستقیم سر باز خواهد زد (پاسخ در زمان و مکان مناسب).

این مدل محاسباتی دچار خطای ادراکی شد که رابرت جرویس آن را ریشه بسیاری از ناکامی‌های استراتژیک می‌داند (Jervis, 1976). خطای محاسباتی اسرائیل در نادیده گرفتن این نکته بود که ابزار «صبر استراتژیک» برای ایران یک اصل ثابت نبود، بلکه یک تاکتیک مقطعی برای تکمیل چرخه توانمندی بازدارندگی موشکی و پهپادی به شمار می‌رفت. هنگامی که حمله به بخش کنسولی سفارت ایران در دمشق رخ داد، ساختار تصمیم‌گیری در تهران به این جمع‌بندی رسید که تداوم مدل سنتی پنهان‌کاری، نه تنها بازدارنده نیست، بلکه به عنوان چراغ سبزی برای حملات پرحجم‌تر به عمق خاک ایران تفسیر خواهد شد (پایان فرضی کارآمدی ابهام).

در نتیجه، عملیات‌های موشکی و پهپادی مستقیم ایران، دکترین بازدارندگی اسرائیل را با یک بن‌بست مفهومی مواجه ساخت. ایران با شلیک صدها فروند پرتابه بالستیک و کروز از قلمرو ملی خود، خط قرمز سنتیِ "عدم حمله مستقیم از سوی یک دولت" را که از زمان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ پایدار مانده بود، در هم شکست (Cordesman, 2020). این اقدام ساختارشکنانه نشان داد که بازدارندگی متعارف اسرائیل تنزل یافته است. پاسخ نظامی متعاقب اسرائیل به این حملات نیز، هرچند با هدف بازسازی این خطوط قرمز انجام شد، اما به دلیل ماهیت کنترل‌شده و محدود خود، نتوانست داینامیک جدید قدرت را به نقطه پیشین بازگرداند. در واقع، دو طرف ناچار شدند وزن ژئوپلیتیک یکدیگر را در یک بستر علنی ارزیابی کنند.

دکترین‌های عملیاتی در بستر جنگ مستقیم، فراگیر و پسا‌بازدارندگی

با فروپاشی کامل چارچوب‌های بازدارندگی سنتی در جریان زنجیره منازعات منطقه‌ای—که با جنگ دوازده‌روزه و عملیات «پتک نیمه‌شب »  در ژوئن ۲۰۲۵ به عنوان پیش‌درآمد درگیری ساختاری تثبیت شد—منطقه خاورمیانه در فوریه ۲۰۲۶ با آغاز حمله همه‌جانبه و عریان هم‌پیمانان غربی-صهیونیستی به خاک ایران وارد یک کلان‌جنگ رسمی   شد (The Soufan Center, 2026؛ Britannica, 2026). در این اتمسفر پسا‌بازدارندگی، پویایی‌های امنیتی از منطق «پیشگیری از جنگ» به منطق «تخریب زیرساختی و بقای ساختاری» تغییر ماهیت داده است. گسست بنیادین و ژنتیکی در این مرحله زمانی رخ داد که در همان روز نخست آغاز تهاجم نظامی مشترک، با اجرای دکترین ساختارشکنانه «قطع سر » از سوی ائتلاف، بالاترین رکن حاکمیت و رهبری جمهوری اسلامی ایران هدف ترور قرار گرفت؛ اقدامی با هدف گسست کامل در سیستم کنترل، فرماندهی (C2) و فلج‌سازی ارگانیک کشور (Arab Center Washington DC, 2026؛ Ben-Israel, 2006).

با این حال، در پاسخ به این شوک سیستمیک و به منظور اثبات کارآمدی نهادی، ساختار نظامی ایران با فعال‌سازی فوری دکترین تلافی متقارن و ناهمتراز، ابعاد و جغرافیای جنگ را به کل زیرسیستم منطقه‌ای تسری داد. نیروهای مسلح ایران با شلیک سیل‌آسای موشک‌های بالستیک میان‌برد و هایپرسونیک به عمق خاک اسرائیل، موازنه پدافندی رقیب را با چالش جدی مواجه ساختند ؛ گام دوم این پاسخ استراتژیک، گشودن جبهه نبرد مستقیم علیه ایالات متحده بود. ایران با هدف قرار دادن مستقیم، پرحجم و موشکی پایگاه‌های عملیاتی ارتش آمریکا  در منطقه، به ارتقای سطح تنش تا فاز برخورد مستقیم با هژمون دست زد (IISS, 2026). هم‌زمان، مهم‌ترین کارت بازی ژئواکونومیک ایران با انسداد کامل و مطلق تنگه هرمز رو شد که فوراً جریان انتقال انرژی جهان را قطع و سیستم بین‌الملل را با یک شوک رکود تورمی بی‌سابقه مواجه ساخت (Wikipedia, 2026).

بخش تکمیلی این دکترین تهاجمی، تحمیل هزینه سنگین به شرکای منطقه‌ای واشنگتن بود؛ ایران در اقدامی تلافی‌جویانه، به طور سیستماتیک زیرساخت‌های حیاتی، صنعتی، پالایشگاهی و انرژی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را که میزبان لجستیکی نیروهای سنتکام بودند، هدف حملات موشکی و پهپادی قرار داد (EUISS, 2026). از منظر نوواقع‌گرایی تهاجمی مرشایمر، این رفتار تهاجمی و همه‌جانبه ایران در شرایط آنارشی مطلق، تلاشی عقلانی برای وادار ساختن بازیگران حاشیه خلیج فارس به خروج از معماری پدافندی و امنیتی مشترک با غرب از طریق بالا بردن هزینه بقای اقتصادی آن‌هاست (Mearsheimer, 2001؛ Walt, 1987).

متغیر ایالات متحده و بین‌المللی شدن فرسایش ژئوپلیتیک

تحلیل دگرگونی بازدارندگی میان ایران و اسرائیل بدون وارد کردن متغیر کلان واشنگتن، ناقص خواهد بود. از منظر نظریه ثبات هژمونیک ، حضور و تعهد امنیتی قدرت هژمون، تضمین‌کننده نظم و مانع از آنارشی مطلق در خرده‌سیستم‌های منطقه‌ای است (Gilpin, 1981). با این حال، سیاست خارجی ایالات متحده در سال‌های اخیر با یک کلان‌پارادوکس مواجه بوده است: تمایل به چرخش استراتژیک به سمت شرق آسیا برای مهار چین   و در عین حال، گره خوردن ناخواسته به بحران‌های امنیتی خاورمیانه.

حمایت همه‌جانبه تسلیحاتی و دیپلماتیک آمریکا از اسرائیل، ستون فقرات بازدارندگی تل‌آویو را تشکیل می‌دهد. اما این چتر حمایتی، با محدودیت‌های ساختاری همراه است. واشنگتن به خوبی آگاه است که یک جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای در خاورمیانه، کانال‌های انرژی جهانی را مسدود کرده و با افزایش قیمت نفت، اقتصاد جهانی را با شوک رکود تورمی مواجه می‌سازسد؛ مسأله‌ای که موقعیت رقابتی آمریکا را در برابر چین به شدت تضعیف می‌کند (Posen, 2014). از این رو، واشنگتن دکترین «بازدارندگی مدیریت‌شده »  را دنبال می‌کرد. اما با وقوع جنگ مستقیم جاری، ورود سخت‌افزاری ارتش آمریکا به خاک ایران و اعمال محاصره دریایی، نشان‌دهنده ترجیح واشنگتن به مداخله عریان جهت حفظ هژمونی در حال زوال خود در منطقه است (The House of Commons Library, 2026).

ایران نیز با درک این خطوط متمایز در سیاست خارجی آمریکا، از کارت بازی «تهدید منافع هژمون» استفاده می‌کند. استراتژی دریایی ایران در تنگه هرمز و فعال‌سازی پویای شبکه غیردولتی در دریای سرخ و باب‌المندب، نشان‌دهنده توانایی ایران در بین‌المللی کردن هزینه هرگونه هجوم به خاک خود است. ایران با این رفتار استراتژیک به واشنگتن سیگنال می‌دهد که هزینه هرگونه ماجراجویی اسرائیل، مستقیماً به حساب سربازان آمریکایی در منطقه و امنیت تجارت بین‌الملل نوشته خواهد شد. این مدل از بازدارندگی فراملی، محاسبات واشنگتن را از حمایت مطلق به سمت «مدیریت بحران و مهار بحران‌سازی» سوق داده است.

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده: آنارشی مطلق و آناتومی موازنه نابودی تضمین‌شده

در نهایت، فرآیند تحولات میدانی نشان می‌دهد که معماری امنیتی خاورمیانه نه تنها از عصر بازدارندگی سنتی عبور کرده، بلکه وضعیت «موازنه شکننده وحشت» را نیز پشت سر گذاشته و وارد فاز «موازنه نابودی تضمین‌شده متعارف » شده است. دگرگونی پدیدارشناختی رخ‌داده گویای آن است که فرسایش کامل ابهام استراتژیک و جابجایی عریان خطوط قرمز، سیستم را به سمت یک آنارشی مطلق و کنترل‌ناپذیر سوق داده است.

اقدام ائتلاف غربی-صهیونیستی در ترور رهبری ایران و حمله به خاک این کشور از یک سو، و انسداد کامل تنگه هرمز و انهدام زیرساخت‌های انرژی منطقه توسط ایران از سوی دیگر، نشان می‌دهد که طرفین به این جمع‌بندی استراتژیک رسیده اند که بقای آن‌ها صرفاً در گرو تخریب کامل اراده و زیرساخت‌های حریف است. در این ساختار جدید، هیچ مکانیسمی برای بازگشت به وضعیت پیش از جنگ وجود ندارد. ریسک بزرگ کنونی، فراتر رفتن جنگ از سطح متعارف و سوق یافتن سیستم به سمت دکترین‌های تسلیحاتی غیرمتعارف یا دخالت مستقیم سایر قدرت‌های بزرگ بین‌المللی است. خاورمیانه امروز تصویری عریان از نظریه نوواقع‌گرایی تهاجمی است؛ جغرافیا پاره‌پاره شده، قوانین بین‌المللی کاملاً بی‌اثر گشته و موازنه قوا تنها با معیار حجم آتش، میزان تخریب زیرساخت‌ها و تاب‌آوری سیستم‌های حیاتی در برابر نابودی متقابل سنجیده می‌شود.

منابع:

•    Arab Center Washington DC. (2026). The US-Israel War on Iran: Analyses and Perspectives. Research Report, June 11, 2026.
•    Axelrod, R. (1984). The Evolution of Cooperation. New York: Basic Books.
•    Ben-Israel, I. (2006). The Philosophy of Israel's Security Doctrine. Tel Aviv: Ministry of Defense Publishing House.
•    Britannica, T. Editors of Encyclopaedia. (2026). 2026 Iran war. Encyclopedia Britannica, June 11, 2026.
•    Cordesman, A. H. (2020). The Iranian Missile Threat and the Changing Balance of Power in the Middle East. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
•    European Union Institute for Security Studies (EUISS). (2026). War in the Middle East: What implications for the EU and the world? Joint Commentary, March 2, 2026.
•    Gilpin, R. (1981). War and Change in World Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
•    International Institute for Strategic Studies (IISS). (2026). The War Against Iran. Survival Online Analysis, April 10, 2026.
•    Jervis, R. (1976). Perception and Misperception in International Politics. Princeton: Princeton University Press.
•    Jervis, R. (1978). "Cooperation Under the Security Dilemma". World Politics, 30(2), 167-214.
•    Jones, S. G. (2019). The Escalating Conflict Between Israel and Iran in Syria. Center for Strategic and International Studies (CSIS) Report.
•    Mearsheimer, J. J. (1983). Conventional Deterrence. Ithaca: Cornell University Press.
•    Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton & Company.
•    Posen, B. R. (2014). Restraint: A New Foundation for U.S. Grand Strategy. Ithaca: Cornell University Press.
•    Postol, T. A. (2014). "The Evidence That Shows Iron Dome Is Not Working". MIT Technology Review.
•    Rubin, U. (2021). The Middle East Missile Race: Trends and Emerging Technologies. Jerusalem Institute for Strategy and Security (JISS).
•    The House of Commons Library. (2026). Israel/US-Iran conflict 2026: Background and UK response. Research Briefing, April 24, 2026.
•    The Soufan Center. (2026). Iran War Re-Ignites and Expands, Linking Multiple Fronts. IntelBrief, June 11, 2026.
•    Walt, S. M. (1987). The Origin of Alliances. Ithaca: Cornell University Press.
•    Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley.
•    Wikipedia contributors. (2026). 2026 Iran war. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved June 11, 2026.