آنکارا در پیچ آخر بحران
ایستگاه دیپلماسی قبل از جنگ
مهدی بازرگان
دیپلماسی ایرانی: در حالی که این روزها شاهد افزایش تنش و اوجگیری دوباره نگرانیها از احتمال درگیری نظامی میان ایران و آمریکا هستیم و کماکان گزینه جنگ روی میز است، ناگهان قطبنمای دیپلماسی به سمت ترکیه چرخید؛ چرخشی معنادار که نگاهها را از فضای تهدید و ناوهای جنگی، به آنکارا و ظرفیت میانجیگرانه این کشور معطوف کرد. اکنون ترکیه در موقعیتی قرار گرفته که میتواند یکی از حساسترین منازعات جاری در منطقه را از لبه تقابل نظامی، به مسیر گفتوگو بازگرداند؛ مسیری باریک، پرریسک و زمانمند که هر خطای محاسباتی در آن میتواند هزینههای سنگینی بهدنبال داشته باشد.
نقطه آغاز این تغییر جهت، گزارشی بود که روزنامه «حریت» ترکیه در تیتر یک شماره پنجشنبه هفته گذشته خود منتشر کرد. این روزنامه به نقل از منابع آگاه از گفتوگوی تلفنی رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ خبر داد و نوشت رئیسجمهور آمریکا با برگزاری یک دیدار سهجانبه با حضور نمایندگان ایران، آمریکا و ترکیه در آنکارا موافقت کرده است. «حریت» با تیتر «بیایید دیدار کنیم»، پیشنهاد اردوغان برای میزبانی نشستی با حضور کارشناسان نظامی و امنیتی سه کشور را برجسته کرد؛ پیشنهادی که در صورت تحقق، میتواند نخستین تلاش جدی برای مهار بحران در سطحی فراتر از تماسهای غیرمستقیم باشد. البته که هنوز اما و اگرهای جدی در این باره مطرح است. همزمان، صداوسیمای ایران نیز گزارش داد که اردوغان آمادگی خود را برای میزبانی از دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان اعلام کرد و بر اساس همین گزارش، سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران به ترکیه د این چارچوب قابل تحلیل است.
در عمل، این روند با سفر دیروز جمعه عباس عراقچی به ترکیه وارد فاز اجرایی شد. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران پیش از ظهر جمعه با استقبال رسمی مقامات ترکیه، از جمله مدیرکل منطقهای وزارت خارجه این کشور، وارد استانبول شد. این سفر یکروزه، علاوه بر گفتوگو با همتای ترک درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقهای و بینالمللی، شامل دیدار با رجب طیب اردوغان نیز بود. البته عراقچی در بدو ورود تأکید کرد که «این سفر از مدتها قبل و در پاسخ به سفر چند ماه پیش وزیر امور خارجه ترکیه برنامهریزی شده و هدف آن بررسی روابط دوجانبه و همچنین مسائل منطقهای و جهانی است.» مسئول سیاست خارجی کشورمان با اشاره به جایگاه ایران و ترکیه بهعنوان دو همسایه بزرگ، بر استمرار مشورتهای نزدیک میان دو کشور تأکید کرد و گفت که «روابط تهران–آنکارا در حوزههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نزدیک بوده و رایزنیهای مستمری درباره مسائل منطقهای جریان دارد.»
هرچند وزیر خارجه ایران سعی داشت سفر خود را مستقل از تصاعد بحران با امریکا قلمداد کند، اما نتوانست گریزی به این موضوع نزند و در عین حال، با اشاره به حساسیت شرایط کنونی منطقه، تصریح کرد که «اهداف مطرحشده از سوی آمریکا و برخی دیگر از بازیگران ایجاب میکند مشورتها نزدیکتر شود، مواضع مرور و هماهنگ گردد و راههای مواجهه با چالشها و شیوههای برونرفت از آنها بررسی شود.» در ادامه این سفر، وزرای امور خارجه ایران و ترکیه طی یک نشست خبری مشترک، مواضع خود را درباره وضعیت ایران، روندهای منطقهای و چشمانداز گفتوگوهای هستهای با آمریکا تشریح کردند؛ مواضعی که در عین تأکید بر دیپلماسی، حاوی پیامهای صریح و هشداردهنده نسبت به هرگونه مداخله خارجی و گزینه نظامی بود.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در این نشست با تأکید بر ضرورت یافتن راهحلهای پایدار برای مسائل حلنشده ایران، تصریح کرد که این مشکلات باید «بهصورت داخلی و توسط مردم ایران» حلوفصل شود و نه از مسیر مداخله خارجی. او با رد صریح سناریوی نظامی گفت که «مداخله نظامی نه در گذشته و نه در آینده به هیچ نتیجه مثبتی منجر نخواهد شد.» فیدان، صلح و ثبات ایران را برای ترکیه «مهم» توصیف کرد و بار دیگر مخالفت آنکارا با هرگونه مداخله خارجی در ایران را مورد تأکید قرار داد.
سکاندار سیاست خارجی ترکیه با اشاره به اهمیت ازسرگیری گفتوگوهای تهران و واشنگتن درباره برنامه هستهای، گفت که «این مذاکرات میتواند نقش مهمی در کاهش تنشها ایفا کند. او از ایالات متحده و ایران خواست اختلافات خود را از طریق مذاکره حلوفصل کنند» و در عین حال هشدار داد که «اسرائیل، آمریکا را به انجام اقدام نظامی علیه ایران تحریک میکند.» فیدان ابراز امیدواری کرد که «ایالات متحده به ایران حمله نکند» و اعلام کرد ترکیه ارتباطات خود با واشنگتن درباره ایران را ادامه خواهد داد. به گفته او، پنجشنبه گذشته با «ویتکاف» گفتوگو کرده و رایزنیها با مقامات آمریکایی در این زمینه تداوم خواهد داشت.
در مقابل هم عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در این نشست با اشاره به نقش اسرائیل در تحولات اخیر، گفت که این رژیم برای دستیابی به «اهداف نامشروع» خود از نظریههای توطئه پیروی میکند. او تأکید کرد که ایران از دیپلماسی برای یافتن راهحل همه مسائل منطقهای حمایت میکند، اما «هیچگونه تهدید نظامی» را نخواهد پذیرفت. عراقچی تصریح کرد که ایران مصمم است از خود، ثبات داخلی و ثبات منطقه حفاظت کند و در برابر فشارهای خارجی تسلیم نشود. مسئول دیپلماسی ایران با اعلام آمادگی تهران برای ورود مجدد به مذاکرات هستهای، تاکید داشت که هرگونه گفتوگو باید «عادلانه» و مبتنی بر «احترام متقابل» باشد و نمیتواند با تهدید آغاز شود.
او بار دیگر یادآور شد که ایران هرگز به دنبال سلاح هستهای نبوده و این سلاحها جایگاهی در محاسبات امنیتی کشور ندارند. عراقچی در عین حال خط قرمز تهران را بهروشنی ترسیم کرد و گفت که «موشکهای ایران و سیستم دفاعی ایران هرگز موضوع هیچ مذاکرهای نخواهند بود.» در بخش مهمی از سخنان عراقچی او خبر داد که «هنوز برنامهای برای دیدار با مقامات آمریکایی تنظیم نشده، اما ایران برای فراهم شدن مقدمات یک مذاکره منصفانه آمادگی دارد و درباره محل و موضوع گفتوگوها، رایزنیهای مثبتی با همتای ترک خود انجام شده است.»
عباس عراقچی در ادامه نشست خبری با همتای ترکی خود این را هم بیان کرد که «در حال حاضر هیچ برنامهای برای دیدار یا گفتوگو با مقامهای آمریکایی وجود ندارد»، اما تأکید کرد که «ترکیه و برخی کشورهای دیگر در حال کار روی یک «چارچوب» برای مذاکرات احتمالی هستند.» به ادعای عراقچی، با هاکان فیدان درباره محل احتمالی و دستور کار گفتوگوها با دولت ترامپ رایزنی کرده است و در عین حال افزود که «امیدوارم بهزودی بتوانیم به یک چارچوب روشن برسیم که مذاکراتی با کرامت و شأن را تضمین کند.» البته وی این را هم گفت که «ابتدا باید شرایط و دستور کار را ببینیم»، و اضافه کرد هرگونه مذاکرهای باید «منصفانه و عادلانه» باشد.» وزیر خارجه خاطر نشان کرد که «در مورد محل گفتوگوها و موضوع گفتوگوها من امروز صحبتهای بسیار خوبی را با آقا فیدان داشتم»
تماس پزشکیان و اردوغان
همزمان با این تحرکات، تماس تلفنی مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و رجب طیب اردوغان نیز بر وزن دیپلماتیک این تحولات افزود. در این گفتوگو که پیش از ظهر جمعه ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ انجام شد، دو رئیسجمهور ایران و ترکیه آخرین تحولات منطقه را بهتفصیل بررسی کردند و بر ضرورت راهکارهای دیپلماتیک، تعاملمحور و مبتنی بر گفتوگو برای حلوفصل مسائل تأکید داشتند. پزشکیان با اشاره به سیاست «دیپلماسی عزتمندانه» جمهوری اسلامی ایران، تصریح کرد که رویکرد تهران مبتنی بر گفتوگو، احترام متقابل و نفی تهدید و زور است و موفقیت هر ابتکار دیپلماتیک مستلزم ایجاد اعتماد متقابل و کنار گذاشتن اقدامات جنگافروزانه است. دفتر ریاستجمهوری ترکیه نیز اعلام کرد که اردوغان در این تماس، آمادگی کشورش را برای ایفای نقش تسهیلگر میان ایران و آمریکا اعلام کرده و حتی پیشنهاد برگزاری ویدئوکنفرانسی میان رؤسای جمهور دو کشور را مطرح کرده است.
گفتنی است که مسعود پزشکیان عصر روز پنجشنبه ۹ بهمن ۱۴۰۴ در گفتوگوهای تلفنی جداگانه با «شیخ تمیم بن حمد آل ثانی»، امیر قطر و «شهباز شریف»، نخستوزیر پاکستان، در خصوص آخرین تحولات منطقه در پی اقدامات تنشآفرین و بیثباتساز امریکا به تبادل نظر پرداخت. پزشکیان در این گفتوگوها ضمن قدردانی از حمایتهای همیشگی و برادرانه دو کشور دوست و برادر قطر و پاکستان، بر رویکرد اصولی جمهوری اسلامی ایران در حمایت از دیپلماسی عزتمندانه مبتنی بر حقوق بینالملل، موضع برابر، پرهیز از تهدید و زورگویی و پیگیری نتایج برد ـ برد، تاکید و در عین حال تصریح کرد که «اگر طرف آمریکایی واقعاً به دنبال مذاکره و دیپلماسی واقعی است، باید از اینگونه اقدامات تحریکآمیز و تنشزا دست برداشته و در عمل پایبندی خود به مسیر گفتوگو را اثبات کند.» پزشکیان با تأکید بر اینکه جمهوری اسلامی ایران هیچگاه آغازگر جنگ نبوده و از درگیری استقبال نمیکند، خاطرنشان کرد: ما معتقدیم جنگ و درگیری به نفع هیچ طرفی نیست و بر مسیر تعامل و دیپلماسی تأکید داریم؛ با این حال، اجازه نخواهیم داد همانند تجارب گذشته، در حین مذاکره مورد تهدید یا تعرض قرار بگیریم و از کشور و ملت خود مقتدرانه دفاع خواهیم کرد.
البته هم چنان نگرانی کشورهای منطقه از هر گونه جنگ بین تهران و واشنگتن پابرجاست. در جدیدترین مورد عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر در جریان بازدید از آکادمی نظامی این کشور هشدار داد که ـدرباره بحران میان ایران و آمریکا ما تلاش زیادی میکنیم تا به مذاکره برای کاهش تشدید تنش دست یابیم. اما اگر جنگی رخ بدهد پیامدهای بسیار خطرناکی برای منطقه ما خواهد داشت. این پیامدها شامل پیامدهای اقتصادی نیز خواهد بود.»
تداوم سایه سنگین تهدید
این تحرکات دیپلماتیک در شرایطی صورت میگیرد که فضای تهدید همچنان بر منطقه سایه انداخته است. «پاتریک وینتور»، دبیر دیپلماتیک گاردین، مدعی شد اردوغان در تماس با ترامپ از آمریکا و ایران خواسته همین هفته برای مذاکرات هستهای به ترکیه بیایند، هرچند به گفته او، هیچیک از دو طرف بدون شفافیت دستورکار و امتیازدهی وارد این روند نشدهاند. همزمان، منابعی که با «میدل ایست آی» گفتوگو کردهاند، از تهدید ترامپ به اقدام نظامی در روزهای آینده خبر دادهاند؛ تهدیدهایی که با اظهارات مستقیم رئیسجمهور آمریکا درباره اعزام ناوهای «بزرگ و قدرتمند» به سمت ایران تکمیل شد. در همین راستا دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا طی اظهاراتی بیان کرد که «کشتیهای بزرگ و قدرتمندی به سوی ایران در حرکتاند و امیدوارم نیازی به استفاده از آنها نباشد.»
البته تلگراف به نقل از منابع نزدیک به رئیسجمهور آمریکا نوشت که «ترامپ همچنان آماده یافتن یک راهحل دیپلماتیک با ایران است.» این منابع افزودند که «ترامپ اذعان کرده که تهدید به اقدام نظامی برای وارد آوردن فشار بر تهران جهت مذاکره بوده است.» در این میان، مواضع داخلی ایران نیز بر محور دیپلماسی مشروط و مبتنی بر تضمین تأکید دارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با CNN تصریح کرد که «ایران، اصل گفتوگو را رد نمیکند، اما دیپلماسی باید واقعی، متوازن و دارای تضمین باشد.» او تأکید کرد که «گفتوگو در سایه تهدید و جنگ راهگشا نیست و بدون تضمین حقوق و منافع مردم ایران، مذاکرهای در کار نخواهد بود.» همزمان، یک مقام ایرانی بدون ذکر نام در گفتوگو با والاستریت ژورنال اعلام کرد که «تهران از حق غنیسازی عقبنشینی نمیکند و هرگونه حمله آمریکا را تهدیدی وجودی تلقی کرده و با حداکثر قدرت پاسخ خواهد داد.»
در کنار این مواضع، «گزارش CNN از تبادل پیامهای محدود میان تهران و واشنگتن، از جمله از طریق عمان، نشان میدهد که کانالهای ارتباطی کاملاً مسدود نشدهاند، هرچند هنوز به گفتوگوی مستقیم و جدی منجر نشدهاند.» ادعای اکسیوس درباره نشست آمریکا با مقامات دفاعی و اطلاعاتی اسرائیل و عربستان نیز گویای نگرانی شدید بازیگران منطقهای از احتمال یک جنگ فراگیر است؛ نگرانیای که بهنظر میرسد یکی از محرکهای اصلی تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی باشد.
راه حل ترکیه چیست؟
مجموع این تحولات نشان میدهد که دیپلماسی، هرچند شکننده، زمانمند و در معرض فرسایش، هنوز بهطور کامل از صحنه معادلات منطقهای کنار نرفته است. در میانه فضایی آکنده از تهدید، نمایش قدرت نظامی و فشارهای حداکثری، آنکارا تلاش میکند از فاصله باریک میان «تقابل» و «مذاکره»، روزنهای برای مدیریت بحران بگشاید؛ روزنهای که سرنوشت آن میتواند بر یکی از پرریسکترین مواجهههای جاری در خاورمیانه اثر تعیینکننده بگذارد. با این حال، پرسش کلیدی همچنان پابرجاست که ترکیه با چه ابتکاری میتواند شکاف عمیق میان مطالبات آمریکا و خطوط قرمز ایران را کاهش دهد؟
در شرایطی که چهار مطالبه اصلی واشنگتن مشتمل بر «توقف کامل غنیسازی در ایران، خروج مواد غنیشده، محدودسازی توان موشکی و قطع حمایت از گروههای نیابتی» همچنان بر میز فشار قرار دارد و تهران نیز هیچیک از این شروط را نپذیرفته، آنکارا ظاهراً بهدنبال بازتعریف صورتمسئله است، نه حل یکباره همه اختلافات. به این معنا که باید گام به گام پیش رفت. این رویکرد را میتوان در مصاحبه اخیر هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه با الجزیره ردیابی کرد؛ جایی که او با صراحت هشدار داد که حمله نظامی آمریکا به ایران «اشتباه» خواهد بود و همزمان از واشنگتن خواست پروندههای اختلافی با تهران را «مرحلهبهمرحله» و «یکی یکی» حلوفصل کند.
منطق این پیشنهاد، مبتنی بر اولویتبندی بحرانهاست؛ به این معنا که آمریکا و ایران بهجای ورود همزمان به تمامی پروندههای مناقشهبرانگیز، ابتدا بر حساسترین و فوریترین موضوع، یعنی پرونده هستهای تمرکز کنند و سایر اختلافات را به مراحل بعدی گفتوگو موکول سازند. از نگاه آنکارا، چنین رویکردی میتواند، هم از شدت تنش فوری بکاهد و هم امکان بازسازی حداقلی اعتماد را فراهم کند؛ امری که بدون آن، هر ابتکار دیپلماتیکی محکوم به شکست است.
در همین چارچوب، برخی ادعاهای تأییدنشده نیز مطرح شده است مبنی بر اینکه آمریکا از طریق کانال ترکیه، از ایران خواسته در ازای جلوگیری از اقدام نظامی مستقیم، بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده خود در حدود ۴۰۰ کیلوگرم را تحویل دهد. صرفنظر از صحت یا سقم این ادعا و نیز برخی اخبار که واشنگتن با زیاده خواهی خود به همین پیشنهاد هم بسنده نکرده است، طرح چنین گزینههایی نشان میدهد که نقش ترکیه بیش از میانجیگری نمادین، به طراحی بستههای حداقلی برای مهار بحران نزدیک شده است. با این همه، موفقیت این مسیر به میزان انعطافپذیری طرفین و پذیرش منطق «گامبهگام» وابسته است. آنکارا میکوشد دیپلماسی را از فروغلتیدن به نقطه بیبازگشت نجات دهد، اما زمان، مهمترین و در عین حال محدودترین متغیر این معادله است/شرق
نظر شما :