تحلیل تطبیقی دو الگوی رهبری ابرقدرتی در نظام بینالملل ۲۰۲۶:
موردکاوی سیاست خارجی دونالد ترامپ و شی جینپینگ
نویسنده: سعیدرضا طاهرخانی، دکترای جغرافیای سیاسی و پژوهشگر ژئوپلتیک
دیپلماسی ایرانی: پس از جنگ سرد، ایالات متحده به عنوان «ابرقدرت بلامنازع» تعریف میشد. بودجه نظامی این کشور در سال ۲۰۰۱ معادل ۴۰درصد کل هزینه نظامی جهان بود. اما در ۲۰۲۶، این عدد به ۳۱درصد کاهش یافته است.
از سوی دیگر، چین در سال ۲۰۱۰ تنها ۱۱درصد از تولید ناخالص جهانی را در اختیار داشت. در سال ۲۰۲۶ این عدد به ۱۹.۲درصد رسیده است. این تغییر کمی، با تغییر کیفی در مفهوم قدرت همراه شده است.
جوزف نای، نظریهپرداز «قدرت نرم»، در سال ۲۰۲۵ نوشت: «جنگی که در آن اقتصاد پیروز نشود، با بمب هم برنده نمیشود». این جمله کلید فهم تفاوت ترامپ و شی است.
مقاله حاضر در پنج بخش ساختار یافته است:
۱. مبانی نظری قدرت در قرن ۲۱
۲. کالبدشکافی سیاست خارجی ترامپ ۲۰۲۵ – ۲۰۲۶
۳. استراتژی بلندمدت شی جینپینگ
۴. تحلیل تطبیقی هزینه-بازده دو الگو
۵. پیامدها برای نظم بینالملل ۲۰۳۰
مبانی نظری: از قدرت سخت به قدرت ترکیبی
رابرت کئوهین در نظریه «وابستگی متقابل پیچیده» نشان داد که در جهانی که زنجیره تأمین به هم گره خورده، تهدید نظامی کارایی خود را از دست میدهد.
*جدول 1: تحول شاخصهای قدرت 2010-2026*
شاخص آمریکا 2010 آمریکا 2026 چین 2010 چین 2026
سهم از GDP جهانی 22.5٪. 18.1٪ 9.2٪ 19.2٪
بودجه نظامی 700 میلیارد دلار 1500 میلیارد دلار 114 میلیارد دلار 296 میلیارد دلار
تعداد شرکای تجاری اول 35 کشور 28 کشور 78 کشور 120 کشور
سرمایهگذاری خارجی مستقیم 340 میلیارد دلار 210 میلیارد دلار 68 میلیارد دلار 156 میلیارد دلار
محبوبیت رهبر داخلی 47٪ اوباما 38٪ ترامپ 78٪ هو جینتائو 85٪ شی جینپینگ
منبع: بانک جهانی، SIPRI، Pew Research 2026
همان طور که جدول نشان میدهد، آمریکا در هزینه نظامی رشد کرده اما در شاخصهای نفوذ اقتصادی پسرفت داشته است. این همان چیزی است که جان میرشایمر «تله توکیدس معکوس» مینامد: هژمون قدیمی برای حفظ موقعیت، آنقدر هزینه میکند که خودش ضعیف میشود.
کالبدشکافی سیاست خارجی ترامپ ۲۰۲۵ – ۲۰۲۶
دکترین «صلح از طریق هرجومرج»
دوره دوم ترامپ با شعار «صلح از طریق قدرت» شروع شد، اما عملاً به «هرجومرج کنترلشده» تبدیل شد. سه پرونده کلیدی این موضوع را نشان میدهد:
الف. پرونده ایران
در فوریه ۲۰۲۶، آمریکا با همراهی اسرائیل تأسیسات فردو، نطنز و اصفهان را هدف قرار داد. ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی اتمی نشان داد که ۸۵درصد سانتریفیوژهای پیشرفته از بین رفت، اما دانش فنی و ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰درصد سالم ماند. نتیجه؟ ایران غنیسازی را به سایتهای زیرزمینی منتقل کرد و بازرسی آژانس را محدود کرد. هزینه مستقیم عملیات ۲.۳ میلیارد دلار بود. هزینه غیرمستقیم: افزایش ۴۰ دلاری قیمت نفت و فشار تورمی ۱.۸درصد بر اقتصاد آمریکا.
ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز گفت: «من از چین کمک نخواستم چون هر کمکی بهایی دارد». این جمله نشاندهنده دیدگاه معاملاتی او به اتحاد است.
ب. پرونده تنگه هرمز
ایران در آوریل ۲۰۲۶ به بستن تنگه هرمز تهدید کرد. ۲۰درصد نفت جهان از این تنگه میگذرد. آمریکا نتوانست ائتلاف بینالمللی برای اسکورت کشتیها تشکیل دهد، چون عربستان و امارات مخالفت کردند. علت؟ متحدان منطقهای نمیخواستند هزینه جنگ ایران و آمریکا را بپردازند. این شکست دیپلماتیک نشان داد که «رهبری آمریکا» دیگر به معنای «تبعیت دیگران» نیست.
ج. پرونده تایوان
بودجه دفاعی تایوان در سال ۲۰۲۶ به ۲۵ میلیارد دلار رسید، اما این فقط دو سوم چیزی بود که دولت لای میخواست. پارلمان تحت کنترل اپوزیسیون، خرید پهپادهای داخلی را حذف کرد.
وزارت امور خارجه آمریکا این تأخیر را «امتیاز به حزب کمونیست چین» خواند. اما واقعیت این است که حتی تایوان هم به توان آمریکا برای دفاع از جزیره شک دارد.
بحران مشروعیت داخلی
محبوبیت ترامپ در مه ۲۰۲۶ به ۳۸درصد رسید. سه عامل اصلی:
۱. سیاست مهاجرتی
بازگرداندن سیاست «تفکیک خانواده» در مرز مکزیک باعث شد ۱۴۲۰۰ کودک در سه ماه اول ۲۰۲۶ از والدین جدا شوند. تصاویر این کودکان در قفسهای فلزی، تیتر اول رسانههای اروپایی شد.
۲. پرونده اپستین
عدم انتشار اسناد مربوط به پروازهای جزیره اپستین باعث شد ۶۱درصد رأیدهندگان مستقل به «پنهانکاری طبقه حاکم» رأی بدهند. این موضوع اعتماد به نهادها را به ۱۷درصد رساند.
انتصابات سیاسی
طبق گزارش موسسه بروکینگز، ۴۳درصد از مقامات ارشد منصوب در ۲۰۲۵ – ۲۰۲۶ فاقد تجربه مرتبط بودند. معیار اصلی «وفاداری به ترامپ» بود، نه تخصص. نتیجه: تصمیمات شتابزده و ضدونقیض در پنتاگون و وزارت أمور خارجه.
ماجراجوییهای ژئوپلیتیک بیثمر
گرینلند: ترامپ در مارس ۲۰۲۶ پیشنهاد خرید ۱۰۰ میلیارد دلاری داد. دانمارک و اتحادیه اروپا آن را «تهدید حاکمیت» خواندند. این اقدام باعث شد ناتو در یک جلسه اضطراری، اختلافات داخلی را بررسی کند.
کوبا و ونزوئلا: بازگشت تحریمهای بخش انرژی باعث شد GDP ونزوئلا ۱۲درصد دیگر کاهش یابد، بدون تغییر در ساختار قدرت. روسیه و چین جای خالی شرکتهای آمریکایی را پر کردند.
نفوذ نتانیاهو: اسناد افشاشده از کاخ سفید نشان میدهد فشار لابی AIPAC عامل کلیدی حمله به ایران بوده است. این موضوع شکاف بین اولویتهای ملی آمریکا و متحدان را آشکار کرد.
استراتژی بلندمدت شی جینپینگ: صبوری بهعنوان سلاح
برنامهریزی ۳۰ ساله
هدف «بازجوانسازی ملی تا ۲۰۴۹» بر سه ستون استوار است:
۱. خودکفایی فناوری: سرمایهگذاری در R&D به ۲.۸درصدGDP رسیده است. چین در سال ۲۰۲۶ بزرگترین تولیدکننده تراشه ۷ نانومتری بدون وابستگی به ASML شد.
۲. کنترل زنجیره تأمین: ۸۰درصد مواد معدنی حیاتی جهان از طریق شرکتهای چینی فرآوری میشود.
۳. نفوذ در جنوب جهانی: ابتکار کمربند و جاده تا سال ۲۰۲۶ ۱۴۸ کشور و ۲.۹ تریلیون دلار پروژه را شامل میشده است.
دیپلماسی اقتصادی بهعنوان ابزار اصلی
چین امروز بزرگترین شریک تجاری ۱۲۰ کشور است. نمونهها:
خاورمیانه: توافق امنیتی چین – ایران – عربستان در سال ۲۰۲۳، زمینهساز کاهش تنش منطقهای شد. در سال ۲۰۲۶، ۴۰درصد نفت عربستان به چین میرود.
آفریقا: چین ۸۰درصد بنادر تجاری پاکستان، سریلانکا و جیبوتی را مدیریت میکند.
آمریکای لاتین: برزیل، آرژانتین و شیلی ۶۰درصد سویا و مس خود را به چین میفروشند.
این وابستگی متقابل باعث شده حتی در بحران تایوان، ۶۷درصد کشورهای عضو G20 از تحریم جامع چین حمایت نکنند.
صبوری استراتژیک در مسئله تایوان
چین نرخ تولید جنگنده J-20 را به ۱۲۰ فروند در سال رسانده است و قصد دارد تا سال ۲۰۲۷ به یکهزار فروند برساند. اما بهجای حمله، تمرکز روی محاصره اقتصادی و منزویسازی دیپلماتیک تایوان است.
هدف: افزایش هزینه دفاع برای آمریکا بدون شروع جنگ. این همان «هنر جنگ» سونتزو است: «عالیترین پیروزی، شکست دادن دشمن بدون جنگ است.»
مدیریت بحران داخلی
برخلاف آمریکا، محبوبیت شی در داخل ۸۵درصد است. دلیل:
- رشد اقتصادی ۴.۸درصد در سال ۲۰۲۵، علیرغم تحریمهای آمریکا
- پروژه «رفاه مشترک» که نابرابری را ۱۲درصد کاهش داد
- کنترل کرونا و تورم پایینتر از دو درصد
تحلیل تطبیقی: هزینه – بازده دو الگو
*نمودار 1: مقایسه هزینه نظامی و بازده ژئوپلیتیک 2026*
نفوذ ژئوپلیتیک
^
90| ● چین
80|
70|
60|
50|
40|
30| ● آمریکا
20|
10|
0+--------------------------------> هزینه نظامی
0 500 1000 1500 میلیارد دلار
*تفسیر*: آمریکا با 1500 میلیارد دلار، تنها 12٪ افزایش نفوذ در جنوب جهانی داشته است. چین با 296 میلیارد دلار، 34٪ نفوذ اضافه کرده است. *جدول 2: مقایسه شاخصهای کلیدی*
شاخص آمریکا چین
درگیری نظامی فعال: 1 0
متحدان نظامی معتبر: 32 کشور ناتو 0 اتحاد رسمی
شرکای اقتصادی اول: 28 کشور 120 کشور
سرمایهگذاری خارجی: 210 میلیارد دلار 156 میلیارد دلار
ثبات سیاسی داخلی پایین، قطبیشده بالا، متمرکز
افق برنامهریزی ۲-۴ سال ۱۵ – ۳۰ سال
پیامدها برای نظم بینالملل ۲۰۳۰
سناریوی محتمل: جهان دو قطبی اقتصادی
اگر روند فعلی ادامه یابد، تا ۲۰۳۰:
- سهم چین از GDP جهانی به ۲۸درصد میرسد
- سهم آمریکا به ۱۸درصد کاهش مییابد
- یوان دیجیتال ۱۵درصد مبادلات تجاری را پوشش میدهد
نقش ایران و خاورمیانه
ایران در این نظم جدید، به «دروازه انرژی چین» تبدیل شده است. توافق ۲۵ ساله ایران و چین، تضمینکننده فروش نفت بدون وابستگی به دلار است.
از سوی دیگر، آمریکا با از دست دادن اعتماد عربستان و امارات، نفوذ خود در خلیج فارس را از دست میدهد.
درسهایی برای کشورهای میانه
کشورهایی مثل ترکیه، برزیل و هند فهمیدهاند که نمیتوان فقط به یک قطب وابسته بود. سیاست «چندجانبهگرایی فعال» به معنای معامله با همه و اتحاد با هیچکس، مدل غالب ۲۰۳۰ خواهد بود.
نتیجهگیری
دادههای سال ۲۰۲۶ نشان میدهند که الگوی مبتنی بر تهدید نظامی، در عصر وابستگی اقتصادی جهانی، بازده کاهشی دارد. ترامپ با اولویتبندی وفاداری بر شایستگی، جنگطلبی بدون هدف و نادیده گرفتن هزینههای داخلی، اعتبار آمریکا را فرسوده کرده است.
در مقابل، شی جینپینگ با استفاده از قدرت اقتصادی بهعنوان اهرم اصلی و به تعویق انداختن درگیری نظامی، در حال ایجاد نظمی است که در آن چین «ضروری» است، نه فقط «قوی».
همانطور که کیسینجر گفت: «قدرت بدون هدف، تخریب است. هدف بدون قدرت، خیالپردازی است». آمریکا قدرت دارد اما هدف روشن ندارد. چین هدف دارد و آرامآرام قدرت را میسازد.
منابع
منابع انگلیسی:
1. RUSI. "Chinese Air Force Modernisation 2026". May 2026.
2. Pew Research Center. "US Political Trust Survey". May 2026.
3. Reuters. "Taiwan Defense Spending Crisis". 15 May 2026.
4. CNN. "Lessons from Iran War for China". 10 May 2026.
5. SIPRI Yearbook 2026. Military Expenditure Data.
6. Brookings Institution. "Trump Administration Appointments Analysis". 2026.
7. World Bank. World Development Indicators 2026.
8. Kissinger, H. "Leadership: Six Studies in World Strategy". 2022.
9. Mearsheimer, J. "The Tragedy of Great Power Politics". Updated 2025.
10. Nye, J. "Soft Power and the Future of US Foreign Policy". 2025.
منابع فارسی:
1. خبرگزاری ایرنا. «تحلیل حمله آمریکا به تأسیسات هستهای ایران». اسفند 1404.
2. خبرگزاری تسنیم. «واکنش چین به بحران تنگه هرمز». فروردین 1405.
3. مرکز پژوهشهای مجلس. «گزارش اقتصادی چین 2026». اردیبهشت 1405.
4. روزنامه همشهری. «نظرسنجی محبوبیت ترامپ در آمریکا». 25 اردیبهشت 1405.
5. مؤسسه مطالعات راهبردی تهران. «راهبرد چین در خاورمیانه». 1405.
6. خبرگزاری مهر. «تحلیل سیاست مهاجرتی ترامپ». فروردین 1405.
7. فصلنامه روابط خارجی. «قدرت ترکیبی چین». شماره 47، 1405.
نظر شما :