نقاط گلوگاهی: قدرت ایالات متحده در عصر جنگ اقتصادی

نویسنده: عباس عبدالخانی، پژوهشگر مسائل اقتصادی

دیپلماسی ایرانی: کتاب «نقاط گلوگاهی: قدرت ایالات متحده در عصر جنگ اقتصادی» نوشته ادوارد فیشمن یکی از آثار برجسته و به‌روز در حوزه اقتصاد سیاسی و روابط بین‌الملل است که به تحلیل دقیق نقش ابزارهای اقتصادی در شکل‌دهی قدرت جهانی و هدایت رقابت‌های ژئوپلیتیک می‌پردازد. این اثر با ترکیب تجربه عملی نویسنده در نهادهای دولتی، پژوهش‌های آکادمیک و تحلیل‌های تاریخی، نشان می‌دهد که قدرت اقتصادی امروز دیگر صرفاً محدود به توان مالی یا تولیدی نیست، بلکه کنترل مسیرها، شبکه‌ها و نقاط حیاتی اقتصاد جهانی به یک مؤلفه استراتژیک تبدیل شده است. فیشمن تأکید می‌کند که ابزارهای اقتصادی می‌توانند همان نقش سلاح‌های نظامی را در پیشبرد اهداف سیاسی و اقتصادی ایفا کنند و این مسئله مفهوم قدرت در جهان معاصر را به‌طور بنیادین تغییر داده است.

نویسنده با تحلیل دقیق ساختارهای اقتصادی، مسیرهای تجاری و شبکه‌های فناوری، مفهوم «نقاط گلوگاهی» را معرفی می‌کند؛ این نقاط به مسیرها، شبکه‌ها و سازوکارهایی اطلاق می‌شود که جریان تجارت، سرمایه، انرژی و اطلاعات از آن عبور می‌کند و تسلط بر آن‌ها امکان فشار اقتصادی و چانه‌زنی سیاسی را برای کشورها فراهم می‌آورد. فیشمن نشان می‌دهد که ایالات متحده چگونه با کنترل این نقاط گلوگاهی، نفوذ خود را بر نظام اقتصادی جهانی تحمیل کرده و به‌عنوان بازیگر اصلی نظم بین‌المللی عمل می‌کند. او با ارائه نمونه‌های تاریخی و معاصر، مانند جایگاه دلار در نظام مالی جهانی، شبکه تسویه بین‌المللی، مسیرهای دریایی حساس و زنجیره‌های ارزش فناوری، اهمیت این نقاط را در تحقق اهداف ژئوپلیتیک آمریکا توضیح می‌دهد.

ادوارد فیشمن، پژوهشگر و مشاور سابق وزارت خارجه ایالات متحده، تجربه گسترده‌ای در تدوین و اجرای سیاست‌های اقتصادی دارد. او با استفاده از این تجربه، تصویری عملی و کاربردی از نحوه استفاده از قدرت اقتصادی به‌عنوان ابزار سیاست خارجی ارائه می‌دهد. فیشمن نشان می‌دهد که ایالات متحده چگونه از ابزارهای مالی، تحریم‌های هدفمند، محدودیت‌های صادراتی و کنترل زنجیره‌های فناوری برای پیشبرد اهداف استراتژیک خود بهره می‌برد و چگونه این ابزارها می‌توانند فشار قابل توجهی بر رقبا وارد کنند.

کتاب به بررسی ابعاد بلندمدت استفاده از ابزارهای اقتصادی به‌عنوان سلاح نیز می‌پردازد و هشدار می‌دهد که فشار اقتصادی ممکن است در کوتاه‌مدت مؤثر باشد، اما در بلندمدت می‌تواند ساختارهای جهانی را دگرگون کند. فیشمن معتقد است که استفاده نادرست از این ابزارها می‌تواند باعث ایجاد نظام‌های اقتصادی جایگزین شود که نفوذ و تسلط آمریکا را کاهش دهد و نظم جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین، او به پیامدهای اجتماعی و انسانی تحریم‌ها توجه می‌کند و اهمیت مدیریت عواقب غیرمنتظره و رعایت ملاحظات اخلاقی در اجرای سیاست‌های اقتصادی را برجسته می‌سازد.

یکی از نقاط مهم کتاب تحلیل دقیق رقابت میان آمریکا و چین در حوزه فناوری و اقتصاد است. فیشمن نشان می‌دهد که کنترل فناوری‌های پیشرفته، نیمه‌هادی‌ها و شبکه‌های دیجیتال به‌عنوان نقاط حساس جدید عمل می‌کند و کشورها با محدود کردن دسترسی رقبا به این فناوری‌ها، مزیت استراتژیک و اقتصادی خود را افزایش می‌دهند. این تحلیل نشان می‌دهد که رقابت جهانی دیگر محدود به حوزه مالی و تجاری نیست و فناوری و زنجیره‌های ارزش، نقش محوری در تعیین موازنه قدرت جهانی ایفا می‌کنند.

در بخشی دیگر، نویسنده به بررسی تاریخچه مفهوم جنگ اقتصادی می‌پردازد و نشان می‌دهد که این ابزارها پیشینه طولانی دارند، اما اهمیت و نقش آنها در دهه‌های اخیر، به‌ویژه پس از پایان جنگ سرد و روند جهانی‌شدن، به شدت افزایش یافته است. جهانی‌شدن با ایجاد شبکه‌های پیچیده اقتصادی، زمینه را برای تمرکز قدرت در مسیرها و نقاط خاص فراهم کرده است که تسلط بر آنها می‌تواند بر اقتصاد جهانی تأثیر مستقیم بگذارد. فیشمن با بررسی دقیق مسیرهای دریایی، مسیرهای انرژی و زنجیره‌های تأمین، نشان می‌دهد که این نقاط گلوگاهی چگونه می‌توانند به ابزار فشار اقتصادی و ابزار سیاستگذاری جهانی تبدیل شوند.

یکی دیگر از نکات کتاب تحلیل تأثیر ابزارهای اقتصادی بر کشورهای هدف است. فیشمن با بررسی نمونه‌هایی مانند تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی نشان می‌دهد که ابزارهای اقتصادی می‌توانند به کاهش ظرفیت اقتصادی، محدود کردن دسترسی به منابع مالی و فناوری و ایجاد وابستگی‌های استراتژیک منجر شوند. او تأکید می‌کند که این ابزارها ممکن است در بلندمدت تبعاتی برای نظم جهانی، اعتماد اقتصادی و روابط بین‌الملل ایجاد کنند.

فیشمن همچنین بر ضرورت طراحی هوشمندانه، شفاف و مسئولانه سیاست‌های اقتصادی تأکید دارد تا پیامدهای ناخواسته به حداقل برسد.

کتاب «نقاط گلوگاهی» تصویری جامع از عملکرد قدرت اقتصادی در جهان معاصر ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که ابزارهای اقتصادی می‌توانند همان نقش سلاح‌های سنتی را در سیاست جهانی ایفا کنند. تحلیل فیشمن فراتر از روایت تاریخی است و چارچوبی نظری برای فهم جنگ اقتصادی و تحول نظم جهانی فراهم می‌آورد. این اثر نشان می‌دهد که آینده نظم جهانی وابسته به قدرت اقتصادی، مدیریت نقاط حساس و توانایی کشورها در تبدیل رقابت اقتصادی به فرصت برای توسعه داخلی است.

کتاب تأکید می‌کند که درک و مدیریت نقاط گلوگاهی اقتصاد جهانی برای سیاستگذاران و پژوهشگران اهمیتی حیاتی دارد. این اثر به خواننده کمک می‌کند تا پیچیدگی‌های روابط بین‌الملل و نقش اقتصاد در امنیت و سیاست جهانی را به‌صورت علمی و تحلیلی درک کند و چارچوبی منسجم برای تحلیل تحولات آینده ارائه دهد.