حماسه، مقاومت و هویت ایرانی

دیپلماسی ایرانی: همزمان با روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، همایش علمی ـ فرهنگی  میراث ادبی ایران و فردوسی به همت رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان و با همکاری دانشگاه دولتی ایروان و کرسی ایران‌شناسی این دانشگاه، در سالن فردوسی دانشکده خاورشناسی دانشگاه دولتی ایروان برگزار شد.

این همایش با حضور خلیل شِیرغلامی، سفیر فوق‌العاده و تام‌الاختیار جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، پروفسور روبن ملکونیان رئیس دانشکده خاورشناسی دانشگاه دولتی ایروان، پروفسور گورگن ملکیان از برجسته‌ترین استادان حوزه ایران‌شناسی ارمنستان، پروفسور واردان وُسکانیان رئیس کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان، محمد اسدی موحد رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، جمعی از استادان، پژوهشگران، ایران‌شناسان، دانشجویان و فارسی‌آموزان برگزار شد. محور اصلی این نشست، بررسی جایگاه شاهنامه در پاسداشت زبان فارسی، هویت ایرانی، تداوم تاریخی ایران فرهنگی و همچنین تبیین مفهوم حماسه، مقاومت و خردورزی در منظومه فکری حکیم فردوسی بود.

در آغاز این همایش، پروفسور گورگن ملکیان از حاضران خواست تا به احترام حکیم ابوالقاسم فردوسی، زبان فارسی و هویت تاریخی ایران از جای برخیزند. حاضران در سالن فردوسی دانشگاه دولتی ایروان نیز با ایستادن یک‌دقیقه‌ای، ضمن ادای احترام به فردوسی و میراث تمدنی ایران، بر جایگاه شاهنامه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ستون‌های هویت فرهنگی جهان ایرانی تأکید کردند.
 
پروفسور ملکیان سپس در سخنانی پرشور، شاهنامه را  پدیده‌ای جهانی  و  بازتاب‌دهنده روح شکست‌ناپذیر ملت ایران  توصیف کرد و گفت:  شاهنامه مردم ایران را از استحاله فرهنگی نجات داد و ایران را به تولدی دوباره رساند.  وی با اشاره به دیدگاه آوِتیک ایساکیان، شاعر برجسته ارمنی، شاهنامه را فراتر از یک اثر ادبی دانست و آن را تجلی حافظه تاریخی، منش فرهنگی و سرنوشت تمدنی ملت ایران معرفی کرد.

وی همچنین شاهنامه را  نامه میهن‌دوستی ایرانیان  خواند و تأکید کرد روح حماسی این اثر طی قرن‌ها الهام‌بخش پایداری، تاب‌آوری و هویت ملی ایرانیان بوده است. پروفسور ملکیان در بخشی از سخنان خود با قرائت ابیاتی از فردوسی، شاهنامه را عامل پیوند ملت ایران با حافظه تاریخی، روح حماسی و هویت تمدنی این سرزمین دانست.

در ادامه، خلیل شِیرغلامی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، در سخنانی با اشاره به نقش تاریخی شاهنامه در تثبیت هویت ایرانی اظهار داشت:  حماسه مقاومت ملت ایران ریشه در هزاران سال فرهنگ، تمدن و حافظه تاریخی این سرزمین دارد و فردوسی در میان همه چهره‌های فرهنگی ایران جایگاهی ممتاز در پاسداری از این هویت ایفا کرده است. 
وی فردوسی را  زنده‌کننده هویت ایرانی  توصیف کرد و افزود:  کمتر شاعری در تاریخ جهان توانسته است همانند فردوسی، در تثبیت هویت ملی و استمرار فرهنگی یک ملت چنین نقشی ایفا کند.  سفیر ایران با اشاره به حضور اقوام و جغرافیاهای مختلف ایران در شاهنامه خاطرنشان کرد:  فردوسی ایران را صرفاً یک سرزمین سیاسی نمی‌بیند، بلکه آن را یک حوزه تمدنی، فرهنگی و تاریخی مشترک معرفی می‌کند. 

شِیرغلامی همچنین به پیوندهای تاریخی و فرهنگی ایران و ارمنستان در شاهنامه اشاره کرد و گفت فردوسی در روایت‌های خود از جنگاوران ارمنی به‌عنوان مبارزانی دلیر در کنار سپاه ایران یاد می‌کند؛ موضوعی که به گفته وی، نشان‌دهنده عمق روابط تاریخی و تمدنی دو ملت است.

وی شاهنامه را آمیزه‌ای از حماسه، خرد، اخلاق و انسانیت دانست و تصریح کرد:  در جهان‌بینی فردوسی، پهلوانی بدون حکمت و خرد معنا ندارد و از همین روست که او را حکیم فردوسی می‌نامند.  سفیر جمهوری اسلامی ایران همچنین شاهنامه را  بزرگ‌ترین نامه میهن‌دوستی ایرانیان  توصیف کرد و تأکید نمود که روح حماسی فردوسی همچنان در حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی زنده و جاری است.

در بخش دیگری از این همایش، مسئولان دانشگاه دولتی ایروان بر اهمیت تداوم همکاری‌های علمی و فرهنگی میان ایران و ارمنستان تأکید کردند و این نشست را نمادی از عمق روابط دوستانه دو ملت دانستند.

در این سخنان عنوان شد که حضور استادان، پژوهشگران و میهمانان ایرانی در دانشگاه دولتی ایروان، بیانگر استمرار بدون وقفه روابط فرهنگی و علمی میان دو کشور است و دانشجویان رشته ایران‌شناسی از نزدیک شاهد ابعاد علمی و تمدنی این همکاری‌ها هستند.

همچنین تأکید شد که کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان امروز به یکی از مراکز مهم مطالعات ایران‌شناسی در منطقه تبدیل شده و دستاوردهای علمی این مجموعه، حاصل سال‌ها فعالیت پژوهشی و تعاملات فرهنگی با مراکز علمی و فرهنگی ایران است. در ادامه، خطاب به دانشجویان رشته ایران‌شناسی ابراز امیدواری شد نسل جدید پژوهشگران بتوانند این مسیر علمی و فرهنگی را با موفقیت ادامه دهند.
 
محمد اسدی موحد، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان نیز در سخنانی با محوریت  فردوسی؛ پاسدار زبان فارسی و پیام‌آور خرد  اظهار داشت:  در تاریخ بشری کمتر اثری را می‌توان یافت که همچون شاهنامه، همزمان دژ استوار زبان فارسی و چراغ فروزان عقلانیت یک ملت باشد. 

وی با اشاره به نقش فردوسی در صیانت از زبان فارسی گفت:  فردوسی به‌خوبی دریافته بود که نابودی زبان، به معنای نابودی حافظه تاریخی و هویت فرهنگی یک ملت است.  اسدی موحد شاهنامه را نمونه‌ای برجسته از  مهندسی واژگان  دانست و تأکید کرد که فردوسی با بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های زبان فارسی، اعتماد به نفس فرهنگی ایرانیان را بازسازی کرد.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران همچنین خردورزی را از ارکان اساسی اندیشه فردوسی دانست و با اشاره به ابیات آغازین شاهنامه تصریح کرد که فردوسی خرد را برترین موهبت الهی و معیار تشخیص نیکی و بدی معرفی می‌کند. وی افزود:  در شاهنامه، قدرت بدون خرد مشروعیت ندارد و پهلوانی زمانی معنا می‌یابد که با اخلاق، انسانیت و عقلانیت همراه باشد. 

در ادامه این نشست، پروفسور واردان وُسکانیان، رئیس کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان، به بررسی مفاهیم  ایران‌زمین  و  ایرانشهر  در شاهنامه پرداخت و تأکید کرد که این مفاهیم صرفاً جغرافیایی نیستند، بلکه بیانگر یک حوزه تمدنی و هویتی گسترده‌اند که در طول تاریخ استمرار یافته‌اند.

وی گفت: شاهنامه در شکل‌گیری گفتمان هویتی ایران و مفهوم ایران فرهنگی نقشی بنیادین داشته و همچنان در فهم معاصر از ایرانشهر تأثیرگذار است. او همچنین نقش شاهنامه را در تداوم مفاهیم هویتی و فرهنگی ایران در فضای فکری معاصر مورد توجه قرار داد.

دانشیار آرتیون تونویان، استاد دانشگاه دولتی ایروان، نیز در سخنانی با محوریت  سنت شاهنامه‌ای نام‌های اشخاص در آذربایجان به‌عنوان نشانه‌ای از لایه ایرانی هویت ساکنان قفقاز شرقی  به بررسی تأثیر عمیق شاهنامه و فرهنگ ایرانی بر حافظه تاریخی و هویتی منطقه قفقاز پرداخت.

وی با اشاره به رواج گسترده نام‌ها و مفاهیم برگرفته از شاهنامه در مناطق مختلف قفقاز تأکید کرد که بسیاری از این عناصر، ریشه در سنت‌های تمدنی و فرهنگی ایران دارند و طی قرن‌ها در حافظه تاریخی مردم منطقه ماندگار شده‌اند. 
تونویان زبان فارسی را  زبان حماسه، هویت و شجاعت  توصیف کرد و گفت:  فارسی تنها یک زبان نیست، بلکه زبانی است که در طول تاریخ به ملت خود هویت، اقتدار و روحیه مقاومت بخشیده است. 

وی همچنین با اشاره به تلاش‌های تاریخی برای حذف یا کمرنگ‌کردن برخی مؤلفه‌های هویتی ایرانی در منطقه اظهار داشت که با وجود تحولات سیاسی و مرزبندی‌های جدید، بسیاری از عناصر فرهنگ ایرانی، به‌ویژه سنت‌های مرتبط با شاهنامه، همچنان در حافظه فرهنگی مردم قفقاز زنده باقی مانده‌اند.

دانشیار ترزا آمِریان نیز در سخنانی با محوریت بازتاب روایت‌های رستم زال در ادبیات کردی، به نفوذ گسترده شاهنامه در سنت‌های شفاهی و حماسی کردی اشاره کرد و گفت روایت‌های مربوط به رستم و قهرمانان ایرانی طی نسل‌ها به‌صورت شفاهی در میان کردها منتقل شده و بخشی از میراث فرهنگی آنان را شکل داده است.

وی توضیح داد که در سنت شفاهی کردی، روایتگران حماسی داستان‌های مربوط به رستم و دیگر قهرمانان شاهنامه را به‌صورت منظوم یا روایی نقل می‌کردند و این سنت تا دوره معاصر ادامه داشته است.

در بخش پایانی این همایش، جمعی از دانشجویان رشته ایران‌شناسی اشعاری در وصف فردوسی و زبان فارسی قرائت کردند و بخش‌هایی از شاهنامه و روایت‌های مرتبط با حماسه‌های ملی ایران برای حاضران بازخوانی شد.

همچنین نسخه‌ای نفیس و هنری از شاهنامه فردوسی ا توسط سفیر جمهوری اسلامی ایران به کرسی ایران‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان اهدا شد؛ اقدامی که با استقبال استادان و دانشجویان همراه شد و از آن به‌عنوان نمادی از تداوم همکاری‌های علمی و فرهنگی ایران و ارمنستان یاد شد.

برگزارکنندگان این همایش تأکید کردند که شاهنامه فردوسی همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان تداوم زبان فارسی، هویت تاریخی و حافظه تمدنی ایران به شمار می‌رود و ظرفیت‌های فرهنگی و فکری آن می‌تواند زمینه‌ساز گسترش گفت‌وگوی تمدنی و همکاری‌های علمی میان ملت‌ها، به‌ویژه ایران و ارمنستان، باشد.