تداوم گفتمان مقاومت

دیپلماسی ایرانی: نشست علمی (از امام خمینی (ره) تا امام خامنه‌ای شهید؛ تداوم گفتمان مقاومت) به مناسبت سالگرد ارتحال بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (رحمه‌الله علیه)، و در بزرگداشت یاد و مقام رهبر شهید، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، در انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی در ایروان برگزار شد.

این نشست با حضور دکتر خلیل شیرغلامی، سفیر فوق‌العاده و تام‌الاختیار جمهوری اسلامی ایران در جمهوری ارمنستان، دکتر محمد اسدی موحد، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، دکتر گارنیک آساطریان، رئیس انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی، جمعی از استادان، پژوهشگران، ایران‌شناسان، دانشجویان و علاقه‌مندان به مطالعات ایران معاصر برگزار شد.

در آغاز برنامه، حاضران با ادای احترام به مقام امام خمینی (ره) و یاد رهبر شهید، فضای نشست را با حال‌وهوایی علمی، رسمی و یادمانی آغاز کردند. محور اصلی برنامه، بررسی مفهوم (مقاومت) در منظومه فکری امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای شهید و تبیین ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی این گفتمان در ایران معاصر بود.

در سخنرانی افتتاحیه، دکتر گارنیک آساطریان، رئیس انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی، با تأکید بر تداوم گفتمان انقلاب اسلامی از امام خمینی(ره) تا امام خامنه‌ای، این گفتمان را ترکیبی از ایمان، اخلاق، استقلال ملی، مقاومت و کرامت انسانی دانست. وی تصریح کرد که در اندیشه امام خمینی(ره)، سیاست از اخلاق جدا نبود و قدرت، نه ابزاری برای سلطه، بلکه وسیله‌ای برای خدمت، عدالت و تعالی انسان تلقی می‌شد. آساطریان با اشاره به استمرار این مسیر در دوران رهبری امام خامنه‌ای، تأکید کرد که حفظ استقلال، حضور آگاهانه مردم، معنویت، وحدت ملی و مقاومت در برابر فشارهای خارجی از مهم‌ترین عناصر پیونددهنده این دو منظومه فکری است. وی همچنین تحولات اخیر منطقه و ایستادگی ملت ایران را نشانه‌ای از پیوند عمیق میان هویت ملی، ایمان و اراده جمعی در جامعه ایران ارزیابی کرد.

دکتر خلیل شیرغلامی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، در سخنانی با تأکید بر ریشه‌های تاریخی مقاومت در فرهنگ و تمدن ایرانی، اندیشه مقاومت در مکتب امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای شهید را در امتداد سنت دیرپای ایستادگی ایرانیان در برابر سلطه، تجاوز و تحقیر تاریخی دانست. وی با مرور نمونه‌هایی از تاریخ ایران، از مقاومت فرهنگی و زبانی فردوسی تا ایستادگی چهره‌هایی چون یعقوب لیث صفاری، سربداران، صفویان، عباس میرزا، سیدحسن مدرس و محمد مصدق، تأکید کرد که مقاومت در تاریخ ایران صرفاً یک واکنش سیاسی مقطعی نبوده، بلکه بخشی از هویت تاریخی و تمدنی ایرانیان به شمار می‌رود.

سفیر جمهوری اسلامی ایران در ادامه با اشاره به نسبت میان مکتب ایرانی، اندیشه ایران‌شهری و مکتب عاشورایی، خاطرنشان کرد که امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای شهید در امتداد همین سنت تاریخی، ایرانی مستقل، باعزت، قدرتمند و سرافراز را پیگیری کردند. به گفته وی، تحقق چنین آرمانی بدون مقاومت، پایمردی، تحمل فشارها و پرداخت هزینه‌های بزرگ امکان‌پذیر نبوده است.

در بخش علمی نشست، دکتر ویکتوریا آراکلیان، استاد انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی، در سخنرانی خود با عنوان (قدرت قدسی و دولت قانون‌مدار در اندیشه سیاسی روح‌الله خمینی) به بررسی نسبت قدرت، قانون و مشروعیت در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) پرداخت. وی با تحلیل نظریه ولایت فقیه، توضیح داد که در نگاه امام خمینی، حاکمیت سیاسی در عصر غیبت نه بر پایه نسب، وراثت یا سلطنت، بلکه بر اساس صلاحیت علمی، عدالت، آگاهی دینی و التزام به قانون الهی معنا پیدا می‌کند.

آراکلیان در تحلیل خود تصریح کرد که امام خمینی (ره) با نفی سلطنت و انتقال موروثی قدرت، کوشید قدرت سیاسی را از وابستگی به شخص حاکم جدا کرده و آن را تابع قانون کند. به گفته وی، نظریه سیاسی امام خمینی از یک‌سو ریشه در سنت قدسی و الهیاتی شیعه دارد و از سوی دیگر با نوعی عقلانیت حقوقی و نهادی پیوند می‌یابد؛ از این منظر، ولایت فقیه در اندیشه امام خمینی پاسخی به مسئله مشروعیت قدرت سیاسی در دوران غیبت امام معصوم است.

در ادامه، دکتر محمد اسدی موحد، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، با موضوع (اقتدار فرهنگی در منظومه فکری امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای) سخنرانی کرد. وی با تأکید بر اینکه در جهان معاصر، قدرت تنها در مؤلفه‌های نظامی و سخت تعریف نمی‌شود، گفت اقتدار واقعی ملت‌ها بیش از آنکه در مرزهای جغرافیایی شکل بگیرد، در مرزهای هویتی، فرهنگی و معرفتی آنان ریشه دارد.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان با تبیین جایگاه فرهنگ در اندیشه امام خمینی (ره)، خاطرنشان کرد که از دیدگاه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، فرهنگ زیربنای تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است و استقلال واقعی بدون خودباوری فرهنگی ممکن نیست. وی افزود که امام خمینی (ره) خطر بزرگ ملت‌ها را از خودبیگانگی فرهنگی و وابستگی فکری می‌دانست و از همین رو، دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه و نظام آموزشی را کانون تربیت انسان و تولید اقتدار ملی تلقی می‌کرد.

اسدی موحد در بخش دیگری از سخنان خود، اندیشه امام خامنه‌ای شهید را امتداد و تکامل مبانی فکری امام خمینی (ره) در شرایط پیچیده جهان معاصر دانست و با اشاره به مفاهیمی چون شبیخون فرهنگی، جنگ نرم، مهندسی فرهنگی و جنبش نرم‌افزاری، گفت که در این منظومه فکری، اقتدار فرهنگی تنها با مقاومت در برابر فرهنگ بیگانه حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند تولید فکر، علم، هنر، روایت و امید اجتماعی است. وی تأکید کرد که اقتدار فرهنگی، پشتوانه استقلال سیاسی، حقوقی، اقتصادی و تمدنی هر ملت در عرصه بین‌الملل است.

آنتون اوستراتوف، کاندیدای علوم تاریخ و دانشیار انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی، در سخنرانی خود با عنوان (عدالت اجتماعی در میراث فکری امام خمینی) به بررسی جایگاه عدالت در اندیشه سیاسی و اجتماعی امام خمینی (ره) پرداخت. وی عدالت اجتماعی را یکی از ارکان اصلی اندیشه امام خمینی پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی دانست و تأکید کرد که این مفهوم در جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یکی از بنیان‌های انسجام اجتماعی، پایداری سیاسی و مقاومت ملی مطرح بوده است.

اوستراتوف با اشاره به مفاهیمی چون مستضعفین و استکبار در گفتمان انقلاب اسلامی، توضیح داد که عدالت اجتماعی در این منظومه فکری، تنها یک مسئله داخلی یا اقتصادی نیست، بلکه با نظم جهانی، مبارزه با سلطه و دفاع از ملت‌های محروم پیوند می‌یابد. وی با تأکید بر ریشه‌های دینی مفهوم عدالت در مکتب تشیع، گفت که عدالت در اندیشه امام خمینی (ره) ادامه همان سنت دینی و اخلاقی است که در سیره پیامبر اسلام (ص)، امام علی (ع) و امام حسین (ع) نیز محوریت داشته است.

در بخش پایانی نشست، میخائیل آرگوتینسکی – دولگوروکی، دانشجوی سال دوم انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی، در سخنرانی خود با عنوان (امام خمینی و مسیحیان ایران) به وضعیت جامعه مسیحیان ایران و جایگاه اقلیت‌های دینی رسمی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران پرداخت. وی با اشاره به حضور تاریخی ارامنه، آشوریان و دیگر جوامع مسیحی در ایران، گفت که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اقلیت‌های دینی رسمی را به رسمیت شناخته و برای آنان حق انجام مناسک دینی، حفظ سنت‌ها و اداره امور مذهبی و فرهنگی در چارچوب قانون قائل شده است.

این دانشجوی شرق‌شناسی با اشاره به میراث تاریخی مسیحیان در ایران، از کلیسای وانک اصفهان، صومعه سنت تادئوس، صومعه سورپ استپانوس و دیگر آثار مسیحی ایران به‌عنوان نشانه‌هایی از پیوند دیرینه فرهنگ ایرانی و ارمنی یاد کرد. وی تأکید کرد که حفظ و مرمت میراث مسیحی در ایران، نه تنها نشانه‌ای از همزیستی دینی، بلکه بخشی از پاسداشت حافظه تاریخی و فرهنگی مشترک میان ایران و جوامع مسیحی، به‌ویژه ارامنه است.

برگزاری این نشست در انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه روسی ـ ارمنی از آن جهت اهمیت ویژه داشت که این مرکز یکی از نهادهای دانشگاهی فعال در حوزه ایران‌شناسی، زبان‌ها، تاریخ، فرهنگ و مطالعات منطقه‌ای در ارمنستان به شمار می‌رود. حضور استادان و دانشجویان این مرکز در کنار دیپلمات‌ها و نمایندگان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، به نشست جنبه‌ای فراتر از یک برنامه صرفاً یادمانی بخشید و آن را به فضایی برای گفت‌وگوی دانشگاهی درباره ایران معاصر، اندیشه انقلاب اسلامی و مفهوم مقاومت تبدیل کرد.

در مجموع، سخنرانی‌های ارائه‌شده در این نشست نشان داد که گفتمان مقاومت در اندیشه امام خمینی (ره) و امام خامنه‌ای شهید، صرفاً در سطح سیاست روزمره قابل تحلیل نیست، بلکه با مفاهیمی چون هویت فرهنگی، عدالت اجتماعی، قانون‌مداری، استقلال، مسئله فلسطین، همزیستی دینی و نقش دانشگاه در تولید معنا پیوند دارد. از این منظر، نشست دانشگاه روسی ـ ارمنی تلاشی بود برای بازخوانی علمی و چندبعدی میراث فکری امام خمینی (ره) و تداوم آن در منظومه فکری امام خامنه‌ای شهید.

این برنامه با جمع‌بندی مباحث، گفت‌وگوهای علمی و پذیرایی از حاضران به کار خود پایان داد.