آزمون استقلال یا تسلیم خاموش

دیپلماسی ایرانی: دولت عراق به دستور نخست‌وزیر، گذرگاه مرزی الشیب در برابر چذابه خوزستان را مسدود کرده است. مقامات بغداد برای این اقدام بهانه فنی و امنیتی آورده‌اند. آن‌ها از یک سو کمبود زیرساخت فنی و لجستیکی و نبود تجهیزات پیشرفته بازرسی را مطرح می‌کنند. از سوی دیگر بر ضرورت جلوگیری از قاچاق مواد مخدر و پول تقلبی تأکید دارند. اما همین روایت رسمی تناقض درونی دارد. برخی ارکان اجرایی دولت این تعطیلی را موقت و ناشی از نقص سیستم‌های سونار می‌دانند. در مقابل نهادهای امنیتی آن را تا اطلاع ثانوی و در راستای بازنگری امنیتی توصیف می‌کنند. سخنگوی دولت عراق نیز بر ضرورت ارتقای فنی تأکید می‌کند. با این حال منابع محلی و سیاسی این بسته شدن را اقدامی سیاسی و امنیتی نه فنی می‌دانند. 

در لایه‌های پنهان تصمیم، ردپای فشار بازیگران خارجی به‌ویژه آمریکا دیده می‌شود. گزارش‌های دیپلماتیک نشان می‌دهد وزارت خزانه‌داری آمریکا در سفر اخیر نخست‌وزیر عراق به نیویورک انقباض مرزی و محدودسازی شریان‌های ارتباطی با ایران را خواستار شده است. واشینگتن فشار آورده تا بغداد حجم تبادلات و مبادی ورودی را به حداقل برساند. فرض راهبردی واشینگتن این است که مرزهای طولانی ایران و عراق می‌تواند بستر دور زدن تحریم‌ها باشد. همچنین می‌تواند محل جابه‌جایی مبالغ کلان یا تردد عناصر و تسلیحات ناامن‌کننده شود. بر این اساس آمریکا حفظ تنها دو گذرگاه رسمی در کل مرز مشترک فدرال و اقلیم را خواستار شده است. این فشارها در بیانیه‌های رسمی آمریکا علناً تأیید نشده است. اما در قالب دستورکارهای اعمال‌شده به دولت بغداد به مرحله اجرا رسیده است. 

واشینگتن با هماهنگی‌های امنیتی منطقه‌ای و گمانه‌زنی درباره حوادث خلیج فارس تلاش می‌کند هزینه سیاسی همکاری با تهران را بالا ببرد. 

عربستان سعودی نیز به عنوان بازیگر خارجی دیگر در این زمینه مطرح است. ریاض پس از حملات پهپادی به خاک خود که مدعی است از عراق انجام شده، بر بغداد فشار آورده تا تردد مرزی با ایران را محدود کند. 

مقامات عراقی در ظاهر این اتهام‌ها را رد می‌کنند. سخنگوی دولت هرگونه فشار آمریکایی یا تلاش برای محاصره ایران را تکذیب می‌کند. اما تحلیلگران معتقدند همزمانی این تصمیم با فشارهای آمریکا و تحولات امنیتی منطقه نشان‌دهنده بازی پیچیده ژئوپولیتیکی است. در این بازی عراق می‌کوشد میان تعهدات امنیتی به واشینگتن و روابط راهبردی با تهران توازن برقرار کند. 

بسته شدن الشیب پیامدهای ژرفی بر روابط تهران و بغداد دارد. وزارت کشور ایران نیز این اقدام را مغایر توافقات فیمابین و اصول حسن همجواری می‌داند. تهران می‌گوید پیش از تصمیم هیچ اطلاع قبلی دریافت نکرده است. این گذرگاه شریان حیاتی تجارت دو کشور است؛ و سالانه بیش از ده میلیارد دلار مبادله کالا و تردد زائران از آن انجام می‌شود. بسته شدن آن بازار کالاهای اساسی را ناپایدار  و امنیت معیشتی و اجتماعی هزاران مرزنشین و تاجر محلی در دو سوی مرز را به خطر می‌اندازد. این اقدام سبب بی‌اعتمادی دیپلماتیک و از نظر سیاسی نیز شکاف در افکار عمومی عراق شده است. در نتیجه نارضایتی گروه‌های سیاسی و مقاومت افزایش یافته است. برخی نمایندگان و مقامات محلی میسان بغداد را متهم می‌کنند که معیشت مردم را برای اهداف سیاسی و فشار خارجی قربانی کرده است. شورای استان میسان حتی به نافرمانی مدنی و گسست از بغداد تهدید کرده است. 

بسته شدن الشیب آزمونی جدی برای استقلال سیاسی بغداد است. تحلیلگران با این پرسش که آیا عراق می‌تواند در برابر فشار خارجی منافع ملی و روابط همسایگی خود را حفظ کند؟ به چند سناریوهای آتی اشاره دارند. اگر بغداد نتواند در برابر فشارها موازنه ایجاد کند و روند بستن تدریجی سایر گذرگاه‌های کلیدی نظیر شلمچه و مندلی را ادامه دهد، روابط راهبردی دو کشور وارد فاز فرسایشی می‌شود. اعتراضات محلی تشدید  و هزینه‌های امنیتی و اقتصادی سنگینی متوجه دولت عراق می‌شود. لذا بغداد ناگزیر است تاوان تبعات داخلی تسلیم‌پذیری در برابر اراده خارجی را بپردازد. 

احتمال دیگر بازگشایی سریع گذرگاه پس از توافق پشت پرده با واشینگتن و تهران است. در بدترین سناریو ادامه وضعیت به نافرمانی مدنی در میسان، بسته شدن جاده‌ها و حتی تهدید به جدایی از بغداد می‌انجامد. این وضعیت ثبات داخلی عراق را به خطر می‌اندازد. 

ایران نیز ممکن است فشارهای اقتصادی و سیاسی خود را بر بغداد افزایش دهد؛ یا از گروه‌های متحد خود در عراق برای بازگرداندن وضعیت قبل استفاده کند. بغداد با این اقدام سعی دارد خود را از جنگ احتمالی آینده میان واشینگتن و تهران دور نگه دارد. همچنین می‌خواهد به کشورهای عربی و آمریکا اطمینان دهد که شکاف‌های امنیتی را پر خواهد کرد. 

این تصمیم می‌تواند ابزار چانه‌زنی بغداد برای گرفتن امتیاز از طرف‌های خارجی باشد. مقامات ایرانی و عراقی هر دو بر ادامه رایزنی برای حل مسئله تأکید دارند. گشایش این وضعیت از مسیر گفت‌وگو و همکاری مشترک امکان‌پذیر است؛ در غیر این صورت، تداوم تنش و گسترش فشار سیاسی و اقتصادی محتمل خواهد بود و مرزها به ابزاری برای اعمال فشار تبدیل خواهند شد. در نبود چنین مسیری، ثبات و رفاه منطقه در معرض تهدید قرار می‌گیرد و تضمین آن دشوار خواهد شد.