درباره لزوم گسترش روابط ایران و ترکمنستان

نویسنده: رسول جعفری، کارشناس روابط بین‌الملل

دیپلماسی ایرانی: در سه دهه گذشته، آسیای مرکزی به یکی از مهم‌ترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. وجود ذخایر عظیم انرژی، قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بین‌المللی و رقابت قدرت‌هایی مانند روسیه، چین، ترکیه، اتحادیه اروپا و ایالات متحده، اهمیت این منطقه را دوچندان کرده است.

در میان کشورهای آسیای مرکزی، ترکمنستان جایگاهی ویژه دارد. این کشور با بیش از ۱۷۰۰ کیلومتر ساحل در دریای خزر و برخورداری از چهارمین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، نقش مهمی در امنیت انرژی منطقه ایفا می‌کند. از سوی دیگر، مرز زمینی حدود ۱۱۴۸ کیلومتری با ایران، ترکمنستان را به یکی از مهم‌ترین همسایگان شمالی جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است. 

اهمیت ژئوپلیتیکی ترکمنستان

از دیدگاه ژئوپلیتیک، ترکمنستان حلقه اتصال چهار منطقه مهم محسوب می‌شود:

آسیای مرکزی، دریای خزر، خاورمیانه، آسیای جنوبی

این موقعیت جغرافیایی سبب شده است که مسیر بسیاری از پروژه‌های انرژی و حمل‌ونقل از قلمرو این کشور عبور کند.
در منابع روسی، ترکمنستان به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی امنیت انرژی اوراسیا معرفی می‌شود؛ زیرا این کشور علاوه بر صادرات گاز به چین، امکان انتقال انرژی به ایران، ترکیه و اروپا را نیز داراست.

همچنین بندر ترکمن‌باشی در ساحل شرقی دریای خزر به یکی از مهم‌ترین مراکز حمل‌ونقل منطقه تبدیل شده و امکان اتصال آسیای مرکزی به بنادر ایرانی در خزر و سپس خلیج فارس را فراهم می‌کند. دولت ترکمنستان این بندر را بخشی از راهبرد توسعه کریدورهای بین‌المللی و افزایش حمل‌ونقل چندوجهی معرفی کرده است.

سیاست خارجی ترکمنستان و اصل بی‌طرفی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سیاست خارجی ترکمنستان، اصل بی‌طرفی دائم است که در سال ۱۹۹۵ از سوی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد. این اصل بر عدم عضویت در ائتلاف‌های نظامی، پرهیز از ورود به منازعات منطقه‌ای و حفظ روابط متوازن با همه کشورها استوار است.

برای ایران، این سیاست دو پیامد مهم دارد:

نخست، ترکمنستان از تبدیل شدن به پایگاهی علیه ایران اجتناب می‌کند و همواره بر روابط حسن همجواری تأکید دارد.

دوم، عشق‌آباد از ورود به اتحادهای راهبردی انحصاری با تهران خودداری می‌کند و تلاش می‌کند روابط خود را با روسیه، چین، ترکیه و سایر بازیگران نیز حفظ کند. این رویکرد در مذاکرات دوجانبه اخیر نیز بار دیگر مورد تأکید قرار گرفته است. 

اهمیت ترکمنستان در سیاست خارجی ایران

برای جمهوری اسلامی ایران، ترکمنستان تنها یک همسایه نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال ایران به آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

اهداف اصلی ایران در روابط با ترکمنستان عبارت‌اند از:

1-    دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی؛
2-    توسعه کریدور شمال–جنوب؛
3-    افزایش ترانزیت کالا؛
4-    همکاری در صادرات و سوآپ گاز؛
5-    توسعه همکاری‌های برق و انرژی؛
6-    گسترش تجارت مرزی؛
7-    همکاری در دریای خزر.

در سال‌های اخیر، کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکمنستان چندین توافق در زمینه برق، راه‌سازی، حمل‌ونقل، گمرک و زیرساخت امضا کرده است که نشان‌دهنده روند تقویت روابط اقتصادی است. 

فرصت‌های راهبردی ترکمنستان برای جمهوری اسلامی ایران

همکاری در بخش انرژی؛ مهم‌ترین ظرفیت روابط دوجانبه

انرژی مهم‌ترین محور همکاری ایران و ترکمنستان است. ترکمنستان با در اختیار داشتن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان، تلاش می‌کند مسیرهای صادراتی خود را متنوع سازد. ایران نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی، شبکه انتقال گاز و دسترسی به خلیج فارس، شریک طبیعی عشق‌آباد در این راهبرد محسوب می‌شود.

از دیدگاه منابع رسمی ترکمنستان، همکاری گازی با ایران صرفاً به صادرات مستقیم محدود نیست، بلکه شامل سوآپ گاز، ترانزیت به کشورهای ثالث، توسعه خطوط انتقال و ایجاد زیرساخت‌های جدید نیز می‌شود. در نشست‌های کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، طرفین بر افزایش صادرات گاز از طریق خط لوله کرپجه–کردکوی و همچنین استفاده بیشتر از مسیرهای موجود تأکید کرده‌اند.

برای ایران، این همکاری چند مزیت اساسی دارد:

    تأمین گاز استان‌های شمالی بدون نیاز به انتقال گسترده از جنوب کشور؛
    افزایش درآمد از محل سوآپ و ترانزیت گاز؛
    تقویت نقش ایران به‌عنوان هاب انرژی منطقه؛
    افزایش وابستگی متقابل اقتصادی که می‌تواند به ثبات روابط سیاسی کمک کند.

در مذاکرات سال‌های اخیر، موضوع انتقال گاز ترکمنستان از طریق ایران به عراق و دیگر کشورها نیز مطرح شده است. منابع رسمی وزارت امور خارجه ترکمنستان از برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت انتقال گاز و توسعه زیرساخت‌های مرتبط خبر داده‌اند. 

ایران؛ حلقه اتصال ترکمنستان به آب‌های آزاد

یکی از محدودیت‌های ساختاری اقتصاد ترکمنستان، محصور بودن در خشکی است. این کشور برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای ترانزیتی همسایگان وابسته است.

در این میان، ایران کوتاه‌ترین و اقتصادی‌ترین مسیر دسترسی ترکمنستان به: خلیج فارس؛ دریای عمان؛ بازارهای هند؛ کشورهای عربی؛ شرق آفریقا به شمار می‌آید.

از نگاه کارشناسان روسی، توسعه کریدورهای ترانزیتی از طریق ایران نه‌تنها هزینه حمل‌ونقل کالاهای ترکمنستان را کاهش می‌دهد، بلکه وابستگی این کشور به مسیرهای شمالی و شرقی را نیز کم می‌کند.

کریدور شمال– جنوب و جایگاه ترکمنستان

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ژئوپلیتیکی اوراسیا، کریدور بین‌المللی شمال–جنوب (INSTC) است.

هرچند مسیر اصلی این کریدور از روسیه، جمهوری آذربایجان و ایران عبور می‌کند، اما شاخه شرقی آن از طریق ترکمنستان و قزاقستان می‌تواند به آسیای مرکزی و چین متصل شود.

برای ایران، مشارکت فعال ترکمنستان مزایای زیر را دارد: افزایش حجم ترانزیت ریلی؛ توسعه صادرات خدمات حمل‌ونقل؛ رونق مناطق مرزی استان‌های گلستان و خراسان رضوی؛ افزایش درآمدهای گمرکی؛ تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی ایران.

در اسناد همکاری سال‌های اخیر، دو کشور بر توسعه راه‌آهن، بزرگراه‌ها و تسهیل تشریفات گمرکی تأکید کرده‌اند. همچنین تفاهم‌نامه‌هایی درباره ساخت بزرگراه گم‌داغ–اترک–مرز ایران و توسعه همکاری‌های حمل‌ونقل امضا شده است.

همکاری‌های بندری و دریای خزر

دریای خزر یکی از مهم‌ترین عرصه‌های همکاری ایران و ترکمنستان است.

بندر ترکمن‌باشی در ساحل شرقی خزر و بندر امیرآباد در ایران می‌توانند به‌عنوان دو گره اصلی حمل‌ونقل دریایی عمل کنند.

در سال ۲۰۲۴، دو کشور تفاهم‌نامه‌ای برای ایجاد روابط خواهرخواندگی میان این دو بندر امضا کردند که هدف آن افزایش جابه‌جایی کالا، توسعه حمل‌ونقل دریایی و تسهیل تجارت است.
این همکاری می‌تواند به: افزایش صادرات غیرنفتی ایران؛ توسعه حمل‌ونقل کانتینری؛ تقویت کریدور شرق–غرب؛ افزایش نقش بنادر شمالی ایران منجر شود.

توسعه تجارت مرزی

بازار ترکمنستان برای بسیاری از کالاهای ایرانی ظرفیت قابل توجهی دارد.

از جمله مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران عبارت‌اند از: مصالح ساختمانی؛ محصولات پتروشیمی؛ مواد غذایی؛ دارو و تجهیزات پزشکی؛ خدمات فنی و مهندسی؛ تجهیزات برق.

در مقابل، ایران از ترکمنستان گاز طبیعی، پنبه، برخی مواد اولیه صنعتی و محصولات پتروشیمی وارد می‌کند.

در سال‌های اخیر دو کشور برنامه‌هایی برای تسهیل تشریفات گمرکی، توسعه تجارت مرزی و گسترش همکاری‌های اقتصادی بلندمدت تصویب کرده‌اند.

همکاری در حوزه برق

یکی دیگر از ظرفیت‌های مهم روابط، صادرات برق ترکمنستان به ایران و توسعه شبکه انتقال برق است.

در اسناد کمیسیون مشترک اقتصادی، پروژه خط انتقال برق ماری– مشهد به‌عنوان یکی از پروژه‌های راهبردی معرفی شده است. اجرای این طرح می‌تواند امنیت انرژی شرق ایران را افزایش داده و زمینه صادرات برق به سایر کشورها را نیز فراهم کند.

چالش‌های همکاری ایران و ترکمنستان

سیاست بی‌طرفی ترکمنستان؛ فرصت یا محدودیت؟

یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر روابط ایران و ترکمنستان، سیاست «بی‌طرفی دائم« (Постоянный нейтралитет) است. این سیاست که در سال ۱۹۹۵ با قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد، به یکی از اصول بنیادین سیاست خارجی ترکمنستان تبدیل شده است. بر اساس این اصل، عشق‌آباد از عضویت در ائتلاف‌های نظامی، مشارکت در منازعات منطقه‌ای و اتخاذ مواضع جانبدارانه در رقابت قدرت‌های بزرگ پرهیز می‌کند.

برای ایران، این سیاست از دو جنبه قابل ارزیابی است. از یک سو، بی‌طرفی ترکمنستان مانع از تبدیل شدن این کشور به پایگاهی برای اقدامات امنیتی علیه ایران می‌شود و فضای نسبتاً باثباتی در مرزهای شمال‌شرقی ایران ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، همین سیاست باعث می‌شود عشق‌آباد از ورود به اتحادهای راهبردی بلندمدت با تهران نیز خودداری کند و روابط خود را به‌طور هم‌زمان با روسیه، چین، ترکیه، اتحادیه اروپا و سایر بازیگران حفظ کند. وزارت امور خارجه ترکمنستان در اسناد رسمی خود، بی‌طرفی را پایه تعامل با همه همسایگان و شرکای خارجی معرفی کرده است.

رقابت قدرت‌های منطقه‌ای

یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاست خارجی ایران در آسیای مرکزی، رقابت با سایر قدرت‌های منطقه‌ای است. در مورد ترکمنستان، سه بازیگر اصلی بیشترین تأثیر را دارند:

الف) روسیه

روسیه همچنان مهم‌ترین بازیگر امنیتی آسیای مرکزی محسوب می‌شود. هرچند ترکمنستان عضو سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) نیست، اما روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نزدیکی با مسکو دارد.

مسکو علاقه‌مند است مسیرهای صادرات انرژی آسیای مرکزی تحت نظارت یا مشارکت روسیه باقی بماند. به همین دلیل، توسعه برخی پروژه‌های انرژی ایران و ترکمنستان ممکن است با حساسیت روسیه همراه باشد. با این حال، در سال‌های اخیر همکاری سه‌جانبه ایران، روسیه و ترکمنستان در حوزه حمل‌ونقل و کریدور شمال–جنوب افزایش یافته است که می‌تواند زمینه هم‌افزایی منافع را نیز فراهم کند.

ب) چین

اگر روسیه بازیگر سنتی آسیای مرکزی باشد، چین مهم‌ترین بازیگر اقتصادی این منطقه است. امروزه بخش عمده صادرات گاز ترکمنستان به چین انجام می‌شود. خط لوله آسیای مرکزی–چین که از ترکمنستان آغاز می‌شود، ستون اصلی روابط اقتصادی دو کشور است. وابستگی شدید صادرات گاز ترکمنستان به بازار چین، قدرت چانه‌زنی عشق‌آباد را کاهش داده و انگیزه این کشور برای یافتن مسیرهای جایگزین، از جمله همکاری با ایران، را افزایش داده است. از این منظر، ایران می‌تواند به‌عنوان مسیر مکمل صادرات انرژی و ترانزیت کالا ایفای نقش کند.

ج) ترکیه

ترکیه در سال‌های اخیر با تکیه بر اشتراکات زبانی و فرهنگی، حضور خود را در آسیای مرکزی افزایش داده است. عضویت ترکمنستان به‌عنوان ناظر در سازمان کشورهای ترک و توسعه همکاری‌های اقتصادی با آنکارا، بخشی از این روند است.

با وجود این، سیاست بی‌طرفی عشق‌آباد مانع از وابستگی کامل این کشور به هر بازیگر خارجی شده و امکان حفظ روابط متوازن با ایران را نیز فراهم کرده است.

تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران

یکی از مهم‌ترین موانع توسعه روابط اقتصادی ایران و ترکمنستان، تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران است.
این تحریم‌ها بر حوزه‌های زیر اثر گذاشته‌اند: نقل‌وانتقال بانکی؛ سرمایه‌گذاری مشترک؛ بیمه حمل‌ونقل؛ همکاری شرکت‌های بین‌المللی؛ تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی. در نتیجه، بسیاری از پروژه‌های مشترک با سرعتی کمتر از ظرفیت واقعی اجرا شده‌اند.

با این حال، منابع رسمی ترکمنستان تأکید دارند که همکاری‌های اقتصادی با ایران، به‌ویژه در زمینه حمل‌ونقل، انرژی و تجارت مرزی، همچنان ادامه دارد و در چارچوب توافق‌های دوجانبه پیگیری می‌شود.

اختلافات گذشته در حوزه گاز

یکی از مهم‌ترین چالش‌های روابط دو کشور، اختلافات ناشی از صادرات گاز در دهه ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ بود.

ترکمنستان در سال ۲۰۱۷ صادرات گاز به ایران را متوقف کرد و اختلاف مالی میان دو کشور به داوری بین‌المللی کشیده شد. این موضوع برای چند سال بر روابط اقتصادی دو کشور سایه انداخت.

با این حال، از سال ۲۰۲۱ روند جدیدی آغاز شد. امضای توافق‌های سوآپ گاز میان ترکمنستان، ایران و جمهوری آذربایجان و ازسرگیری مذاکرات انرژی، نشانه‌ای از اراده سیاسی دو طرف برای عبور از اختلافات گذشته بود. این تحول از سوی رسانه‌های رسمی ترکمنستان و روسیه به‌عنوان گامی مهم در احیای همکاری‌های راهبردی توصیف شده است.

چالش‌های ساختاری اقتصاد ترکمنستان

اقتصاد ترکمنستان نیز با چالش‌هایی روبه‌رو است که بر روابط با ایران تأثیر می‌گذارد، از جمله: وابستگی زیاد درآمدهای دولت به صادرات گاز؛ محدود بودن بخش خصوصی؛ کنترل گسترده دولت بر تجارت خارجی؛ محدودیت در دسترسی به نظام مالی بین‌المللی؛ تنوع اندک شرکای تجاری.

این عوامل سبب می‌شوند اجرای برخی پروژه‌های مشترک با کندی پیش برود یا نیازمند مذاکرات طولانی باشد.

رقابت کریدورهای ترانزیتی

یکی دیگر از چالش‌های مهم، رقابت میان مسیرهای مختلف حمل‌ونقل است.

ایران تلاش می‌کند مسیر جنوبی دسترسی آسیای مرکزی به آب‌های آزاد را تقویت کند، اما مسیرهای دیگری نیز در حال توسعه هستند، از جمله:

    کریدور میانی (Middle Corridor) از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه؛
    مسیرهای شرقی متصل به چین؛
    مسیرهای شمالی از طریق روسیه.

بنابراین، ایران برای حفظ مزیت رقابتی خود باید زیرساخت‌های ریلی، بندری، گمرکی و لجستیکی را ارتقا دهد و زمان و هزینه ترانزیت را کاهش دهد.

نتیجه‌گیری، پیشنهادهای راهبردی 
سناریوهای آینده روابط ایران و ترکمنستان

با توجه به روند تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، آینده روابط ایران و ترکمنستان را می‌توان در سه سناریوی اصلی بررسی کرد.

سناریوی نخست: گسترش همکاری‌های راهبردی

در این سناریو، دو کشور با توسعه همکاری‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و ترانزیت، روابط خود را به سطح مشارکت راهبردی ارتقا می‌دهند. توسعه سوآپ گاز، افزایش تجارت مرزی، تکمیل پروژه‌های ریلی و بندری و استفاده از ظرفیت کریدور شمال–جنوب از مهم‌ترین مؤلفه‌های این سناریو است. در صورت تحقق این وضعیت، ایران می‌تواند به مهم‌ترین مسیر دسترسی ترکمنستان به آب‌های آزاد تبدیل شود و ترکمنستان نیز نقش مهمی در اتصال ایران به بازارهای آسیای مرکزی ایفا کند.

سناریوی دوم: حفظ وضع موجود

در این حالت، روابط سیاسی دوستانه باقی می‌ماند اما همکاری‌های اقتصادی رشد قابل توجهی نخواهد داشت.
تداوم تحریم‌های بین‌المللی، مشکلات بانکی، محدودیت‌های سرمایه‌گذاری و سیاست محافظه‌کارانه عشق‌آباد موجب می‌شود ظرفیت‌های موجود به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد. این سناریو در حال حاضر به واقعیت نزدیک‌تر است.

سناریوی سوم: افزایش رقابت منطقه‌ای

در این سناریو، توسعه کریدورهای جایگزین، افزایش نفوذ چین و ترکیه در آسیای مرکزی و رقابت قدرت‌های بزرگ باعث کاهش نقش ایران در معادلات منطقه خواهد شد. در چنین شرایطی، ترکمنستان برای حفظ سیاست بی‌طرفی، روابط خود را میان همه بازیگران توزیع خواهد کرد و سهم ایران ممکن است کاهش یابد.

پیشنهادهای راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران

بر اساس یافته‌های این پژوهش، پیشنهادهای زیر قابل ارائه است:

    توسعه دیپلماسی اقتصادی
ایران باید همکاری‌های اقتصادی با ترکمنستان را از مسائل صرفاً سیاسی تفکیک کند و تمرکز بیشتری بر تجارت، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های مشترک داشته باشد.

    تبدیل ایران به هاب ترانزیت آسیای مرکزی
تکمیل خطوط ریلی، توسعه بنادر شمالی، افزایش ظرفیت گمرکات مرزی و کاهش زمان ترانزیت می‌تواند موقعیت ایران را تقویت کند.

    توسعه همکاری‌های انرژی
احیای کامل همکاری‌های گازی، توسعه سوآپ، صادرات برق و اجرای پروژه‌های مشترک انتقال انرژی می‌تواند منافع اقتصادی قابل توجهی برای هر دو کشور ایجاد کند.

    تقویت همکاری‌های استانی
استان‌های گلستان، خراسان رضوی و خراسان شمالی ظرفیت بالایی برای توسعه همکاری‌های مرزی، نمایشگاه‌های تجاری، گردشگری و تبادلات فرهنگی دارند.

    استفاده از ظرفیت سازمان‌های منطقه‌ای
عضویت ایران و ترکمنستان در سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و همکاری در قالب سازمان همکاری شانگهای می‌تواند اجرای پروژه‌های مشترک را تسهیل کند.

نتیجه‌گیری

ترکمنستان یکی از مهم‌ترین همسایگان جمهوری اسلامی ایران در آسیای مرکزی است و به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع عظیم انرژی، دسترسی به دریای خزر و سیاست بی‌طرفی دائم، نقش مهمی در معادلات منطقه‌ای ایفا می‌کند. روابط تهران و عشق‌آباد در سال‌های اخیر روندی رو به رشد داشته و همکاری در حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، تجارت و ترانزیت توسعه یافته است.

در عین حال، چالش‌هایی همچون رقابت قدرت‌های منطقه‌ای، تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های ساختاری اقتصاد ترکمنستان و سیاست بی‌طرفی این کشور مانع از بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های موجود شده‌اند.

با وجود این موانع، مزیت‌های جغرافیایی و اقتصادی دو کشور به گونه‌ای است که همکاری میان ایران و ترکمنستان نه‌تنها برای منافع دوجانبه، بلکه برای امنیت و توسعه منطقه آسیای مرکزی و حوزه خزر نیز اهمیت راهبردی دارد. در صورت اتخاذ سیاست‌های واقع‌بینانه و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی، ایران می‌تواند جایگاه خود را به‌عنوان شریک اصلی ترکمنستان در مسیر اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد تثبیت کند.

فهرست منابع 
منابع ترکمنی

1. Türkmenistanyň Daşary Işler Ministrligi (Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan). Current Issues of Turkmen-Iranian Cooperation Discussed in Ashgabat.
2. Türkmenistanyň Döwlet Habarlary (TDH). Turkmenistan and Iran Enter New Level of Cooperation.
3. TDH. Contractual and Legal Basis of Turkmen-Iranian Relations is Being Strengthened.
4. TDH. Ashgabat and Tehran Confirmed Their Readiness to Develop Gas Cooperation.
5. Türkmenistanyň Hökümeti. Official materials on transport, trade and economic cooperation with Iran.6. Türkmenistanyň Prezidentiniň Resmi Web Saýty. Official speeches and statements on Turkmen-Iranian relations.

منابع روسی

7.    ТАСС. Материалы о российско-иранско-туркменском энергетическом сотрудничестве.
8.    РИА Новости. Туркменистан и Иран: развитие двусторонних отношений.
9.    Интерфакс. Экономическое сотрудничество Туркменистана и Ирана.
10.    Российский совет по международным делам (РСМД). Центральная Азия и энергетическая безопасность.
11.    ИМЭМО РАН. Современная внешняя политика Туркменистана.
12.    Институт востоковедения РАН. Иран и государства Центральной Азии.
13.    Евразия.Эксперт. Туркменистан в транспортной политике Евразии.
14.    Вестник МГИМО. Геополитика Центральной Азии.
15.    Проблемы национальной стратегии. Туркменистан и региональная безопасность.
16.    Россия в глобальной политике. Политика нейтралитета Туркменистана.