با توجه به رفتار تنش‌زدای ریاض و ابوظبی برابر تهران

فرصت حل اختلافات ایران با عربستان و امارات فرا رسیده است

۲۵ شهریور ۱۳۹۸ | ۱۶:۰۰ کد : ۱۹۸۶۲۱۶ خاورمیانه انتخاب سردبیر
جاوید منتظران در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می نویسد: باید دقت داشت که سه کشور ایران و عربستان سعودی و امارات به‌رغم تفاوت‌های ایدئولوژیک و اختلافات بسیار، نمی‌توانند روابط سیاسی‌شان را به مدت طولانی قطع کنند، بلکه لازم است که با حفظ حقوق و توجه به منافع خود، به‌نوعی تعامل و توافق برای حل مشکلات و اختلافات برسند.
فرصت حل اختلافات ایران با عربستان و امارات فرا رسیده است

نویسنده: جاوید منتظران، کارشناس مسائل بین‌الملل

دیپلماسی ایرانی: نگاهی به روند اقدامات و اظهارات اخیر مقامات ریاض و ابوظبی نسبت به ایران و تماس‌هایی که در دو ماه اخیر میان ایران، عربستان و امارات متحده عربی که به منظورهای مختلف ازجمله حج ابراهیمی و نیز امنیت حمل‌ونقل دریایی در تنگه هرمز و خلیج‌فارس برقرار شد، نشان از آن دارد که این دو کشور عربی خلیج‌فارس، سیاست تنش‌زایی و ستیزه‌جویی را به سیاست کاهش تنش و تنش‌زدایی در برابر تهران، تغییر داده‌اند. تغییری که از نگاه برخی کارشناسان، راهبردی و از نگاه برخی دیگر از تحلیلگران، تاکتیکی تلقی شده که البته دلایل مختلفی را می‌توان برای اتخاذ آن تبیین کرد.

براین اساس ما در این یادداشت، با گریزی بر تغییر رفتار عربستان سعودی و امارات نسبت به ایران و اشاره به مصادیق تغییرِ رفتارهای پیش‌آمده و تبیین دلایل آن، به این موضوع مهم که آیا اکنون فرصت دیپلماسی برای ترمیم روابط و تنش‌زدایی میان تهران با ریاض و ابوظبی، فراهم‌شده است یا خیر، می‌پردازیم.

تغییر رفتار عربستان و امارات مقابل ایران (از تنش‌زایی تا تنش‌زدایی)

سال 1394 سال اوج تنش‌های میان دو کشور ایران و عربستان بود. در این سال تحولات گوناگونی صورت پذیرفت که بر روابط ایران و عربستان سعودی تأثیر منفی گذاشت. تحولاتی نظیر حمله ائتلاف عربی وابسته به عربستان علیه ملت یمن، وقوع فاجعه منا و کشتار حج گذاران ایرانی و نهایتاً تسخیر سفارت سعودی‌ها در تهران موجب وقوع اختلافات و تنش شدیدی میان ایران و عربستان شد. تنش و اختلافی که مقامات دو کشور را به سمت اتخاذ مواضع خصمانه‌ای برای طرف مقابل سوق داد. تنشی که نهایتاً موجب شد که دو کشور روابط دیپلماتیکشان را با یکدیگر قطع کنند. متعاقب با قطع روابط ایران و عربستان، امارات متحده عربی به‌عنوان یکی از متحدان عربستان در منطقه نیز روابط سیاسی خود را با جمهوری اسلامی ایران قطع کرد و همگام با ریاض، سیاست مقابله با تهران را آغاز کرد.

از نگاه دیگر، برخی تحولات سیاسی و ژئوپلیتیکی ازجمله اقدام جمهوری اسلامی ایران در سرنگونی پیشرفته‌ترین پهباد آمریکایی و توقیف کشتی انگلیسی و متعاقب آن پیام‌های راهبردی منعکس‌شده این قدرت‌نمایی ایران به کشورهای منطقه و فرا منطقه‌ای، ضمن اینکه نشان داد که ایالات‌متحده آمریکا توانایی حمله نظامی مستقیم به ایران را ندارد، بلکه این تحولات موجب شد که عربستان سعودی و امارات متحده عربی که تا دو ماه پیش‌ازاین اتفاق، همواره در جبهه منازعه لفظی علیه ایران، نقش پیش‌قراول را بازی می‌کردند، متوجه شدند که به‌هیچ‌عنوان نمی‌توانند روی کمک و حمایت نظامی ایالات‌متحده و کشوری دیگر در برابر هرگونه درگیری احتمالی با ایران حساب کنند، براین اساس این دو کشور ترجیح داده‌اند که از خطِ مقدم تنش‌زایی با ایران، چند گام به عقب بازگردند.

علاوه براین، ناکامی عربستان سعودی و امارات متحده‌ عربی در جنگ علیه ملت یمن نیز موضوعی آشکار و مرتبط با این موضوع است. گرفتاری چندساله ریاض و ابوظبی در باتلاق یمن که باوجود حمایت‌های همه‌جانبه غرب از آنان صورت گرفته است، این دو کشور را در شرایط پیچیده و دشواری قرار داده است، به‌گونه‌ای که با ایستادگی چندساله‌ مردم یمن و گسترش ابعاد جنگ به‌ویژه با بهره‌گیری انصار الله یمن از موشک و پهباد، نه‌تنها امکان پیروزی نهایی را برای ائتلاف به رهبری عربستان از بین برده است، بلکه شکست و تحقیر تمام ائتلاف‌ سعودی-اماراتی در جنگ علیه ملت یمن نیز نزدیک و محتمل‌تر به نظر می‌رسد.

نگرانی و هراس ریاض و ابوظبی از اتخاذ راهبرد تهاجمی و حملات موشکی و پهپادی انصار الله یمن به تأسیسات حیاتی این دو کشور و اینکه احتمال پایان جنگ یمن، به نفع آنها، عملاً غیرممکن شده است، مجموعه دلایل تکمیل‌کننده در تبیین چرایی تغییر رفتار عربستان سعودی و متحدش امارات متحده عربی نسبت به سیاست‌های ستیزه‌جویانه و تنش‌آفرین در برابر ایران است.

یکی دیگر از مصادیق تغییر رفتار عربستان سعودی نسبت به ایران به موضوع حج ابراهیمی امسال بازمی‌گردد. چنانچه امسال زائران ایرانی بسیاری به‌منظور انجام اعمال حج ابراهیمی، در کشور عربستان سعودی حضور یافته‌اند که این حضور بنا بر آمار سازمان حج و زیارت ایران، طبق تفاهم‌نامه‌ای میان تهران و ریاض صورت پذیرفت که بر اساس آن ۸۸ هزار نفر ایرانی اجازه شرکت در حج امسال در کشور عربستان را یافتند.

حضوری که حاصل توافق مقاماتی از ایران و عربستان سعودی در مکه، به‌صورت غیرعلنی و در سطح بالابود. توافقی که موجب استقبال متفاوت و گرم عربستانی‌ها از زائران ایرانی شد. استقبالی که نشان داد دو کشور ایران و عربستان به‌رغم قطع روابط سیاسی‌، تماس‌هایی پیرامون موضوع حج برقرار کرده‌اند. تماس‌هایی که منجر شد که کارکنان وزارت امور خارجه دو کشور همکاری‌هایی را در شکل همکاری‌های کنسولی و مسافرتی با یکدیگر انجام ‌دهند، همکاری‌هایی که در واقع ماحصل مذاکرات و توافقات انجام‌شده مسئولین دو کشور، در شکل دیپلماسیِ حج، بوده است.

این شکل از توافقات و همراهی و همکاری عربستان با ایران در موضوع حج علاوه بر اینکه نشان داد که می‌توان در زمانی که حتی روابط سیاسی‌ ایران و عربستان قطع است، در موضوعات مهمی، دو کشور باهم گفت وگو و تعامل کنند و در مسیر توافق و توسعه روابط میان دو کشور، اقداماتی انجام داد، این پیام را که سیاست عربستان سعودی در مقطع فعلی تنش‌زدایی و یا حداقل کمتر کردن تنش‌ها با ایران است را به‌طرف ایرانی ارسال کرد.

دیگر مصداقِ تغییر رفتار دو کشور عربستان و امارات برابر ایران، زمانی خود را نشان داد که ابوظبی به‌عنوان یکی از متحدان اصلی ریاض- پس از شش سال خصومت، مذاکراتی را با مقامات امنیتی مرزی تهران ترتیب داد و چندی بعد مقامات مرزبانی دو کشور دیدار کردند. دیداری که در آن دو طرف درباره امنیت ناوبری و دریانوردی در خلیج (فارس)، تنگه هرمز و تنگه باب المندب که دروازه‌ای به دریای سرخ است، بحث و تبادل‌نظر کردند.

متعاقب دیدار مقامات ایران و امارات، از سوی برخی رسانه‌ها ازجمله دبکا فایل رژیم صهیونیستی، این‌طور گفته شد که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی نیز در فکر این است که با ایران گفت وگوهایی مثبت همانند آنچه اماراتی‌ها با ایران داشته‌اند، داشته باشد، علاوه براین، اظهارات چندی پیش ولیعهد سعودی‌ها در گفت‌وگو با روزنامه الشرق الاوسط در 16 ژوئن گذشته مبنی بر اینکه ما خواهان جنگ در منطقه و با ایران نیستیم نیز مصداق و مزید براین موضوع است که سعودی‌ها، حداقل به دنبال افزایش تنش با ایران نیستند.

به‌ هر صورت، کاملاً مشخص است که مقامات عربستان سعودی دیگر اظهارات تندی علیه تهران مطرح نمی‌کنند و رسانه‌های وابسته به آنها نیز با تغییر راهبرد رسانه‌ای محسوسی، علاوه بر اینکه دیگر سیاست دشنام‌گویی و حمله به ایران را پیاده‌سازی و اجرا نمی‌کنند، بلکه باهدف زمینه‌سازی برای مرحله گفت وگو با مقامات تهران، تقریباً سیاست محتاطانه‌ و تنش‌زدایی را با ایران در حوزه راهبرد رسانه‌ای خود، در پیش‌گرفته‌اند.

فرصت دیپلماسی برای ترمیم روابط و تنش‌زدایی

نگارنده یادداشت معتقد است که تغییر رفتار سعودی‌ها و اماراتی‌ها در مقابل ایران، این نوید را می‌دهد که اکنون امکان مذاکرات و گفت وگو با آن‌ها برای کاهش اختلافات و تنش‌زدایی در موضوعات اختلاف‌آفرینی که این کشورها را سال‌هاست با یکدیگر مواجه کرده است، وجود دارد، گرچه باید دقت نیز کرد که این تغییر رفتار دو کشور عربستان و امارات، هرچند باید مثبت تلقی و مورد استقبال قرار گیرد اما به‌هیچ‌عنوان نباید این تغییر رفتار را راهبردی تلقی کرد.

به‌هرحال با در نظر گرفتن زمان فعلی که جمهوری اسلامی ایران در موضع برتر و قدرتمند قرار دارد و عربستان سعودی، نیز به دلایلی که اشاره شد سیاست تنش‌زدایی و همکاری را ولو به‌ظاهر در برابر ایران آغاز کرده و امارات متحده عربی نیز به دلیل درک تبعات خطرناک هرگونه تقابل نظامی با ایران و حملات تهاجمی انصار الله به منافع حیاتی‌اش؛ به دنبال تجدیدنظر در سیاست‌ تنش‌زایی با ایران است.

لذا با توجه به این شرایط و تحولات پیش‌آمده، به دستگاه‌هایی که مسئولیت ایجاد روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران هستند، (ازجمله مجامع رسمی و دیپلماتیک نظیر وزارت امور خارجه و شورای عالی امنیت ملی)، پیشنهاد می‌شود که از موقعیت پیش‌آمده، استفاده مطلوب و بهینه شود و فضا و شرایط را برای ترمیم روابط ایران با این دو کشور فراهم کنند.

باید دقت داشت که سه کشور ایران و عربستان سعودی و امارات به‌رغم تفاوت‌های ایدئولوژیک و اختلافات بسیار، نمی‌توانند روابط سیاسی‌شان را به مدت طولانی قطع کنند، بلکه لازم است که با حفظ حقوق و توجه به منافع خود، به‌نوعی تعامل و توافق برای حل مشکلات و اختلافات برسند.

لذا پیشنهاد می‌شود که جمهوری اسلامی ایران از پالس‌های مثبتی که عربستان سعودی در موضوع حج، مسئله بازگشایی دفتر حافظ منافع ایران و حتی موضوع بازگشایی کنسولگری‌های دو کشور به ایران می‌دهد و نیز سیاست همکاری جویانه و تنش‌زدای امارات متحده عربی با ایران در بحث امنیت حمل‌ونقل در خلیج‌فارس و یمن، به نحو صحیح و معقولانه، استقبال و استفاده کند.

براین اساس، باید توجه کرد که در شرایط حاضر، تنها با استقبال از رفتارِ تنش‌زدای این دو کشور و استفاده از فرصت مطلوب پیش‌آمده، می‌توان به بهبود روابط ایران با کشورهای عربی و ایجاد ثبات و امنیت پایدار در منطقه غرب آسیا امیدوار شد، لذا نباید به‌راحتی از این فرصتِ ولو ظاهری، عبور کرد و چشم بر آن بست.

کلید واژه ها: ایران و اماراتایران و عربستانروابط ایران و عربستانروابط ایران و امارات


( ۲۳ )

نظر شما :

جواد ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ | ۱۷:۴۱
یادداشت خیلی خوب و امید بخشی بود. ای کاش این قبیل یادداشت ها که با نگاه و هدف تنش زدایی و حل مشکلات و اختلافات است،بیشتر نگاشته شوند، باید بدانیم و متوجه ده باشیم که ادامه درگیری و اختلافات ما با عربستان و امارات هیچ منفعتی ندارد. باید راه و بهانه ای یافت تا اختلافات حل و فصل بشود نویسنده یادداشت به خوبی به فرصت هااشاره نموده است. بنابر این باید به قول نویسنده ،از فرصت پیش آمده استفاده معقول کرد و فرصت آشتی را غنیمت شمرد.
محمد عبدالخانی ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۰۰:۴۹
با ارادت و احترام به نویسنده بنظر می رسد بسیار خوشبینانه به مساله اختلافات ایران و عربستان نگاه شده و این در حالی است که مجموعه متغیرهای تاریخی در کنار انباشت متغیرهای سیاسی امنیتی چند سال اخیر وضعیت روابط دو کشور را بسیار پیچیده و در عین حال چالش برانگیز ساخته است. اما در خصوص پالس های مورد اشاره در خصوص راهبرد تنش زایی در سیاست منطقه ای عربستان درقبال ایران، مساله ی حج برای عربستان اساسا یک تعهد فراسیاسی تلقی می شود و صرفا زمانی به مساله مورد اختلاف بین دو کشور تبدیل شد که مساله ی امنیت ملی عربستان مطرح شد. محمد بن سلمان اساسا فردی تجدیدنظر طلب بشمار می اید و در امتداد سیاست خارجی عربستان به ویژه بعد از بهار عربی گام برمیدارد. بخشی از این سیاست براین اساس قراردارد که خطر ایران حتی از خطر رژیم اسرائیل هم جدی تر است لذا خطر ایران بتدریج بعنوان اصل سیاست خارجی عربستان تبدیل شده که تهدبد کننده منافع حیاتی ست. حادثه اخیر بمباران تاسیسات نفتی ارامکو و انگست اتهام عربستان بسمت ج.ا ایران نشان می دهد که تلاش در جهت سامان دادن به روابط مخدوش دوجانبه درشرایط کنونی که بنظر نسبتا طولانی هم خواهد بود تقریبا غیرممکن یا در نگاه خوشبینانه سخت و هزینه برداراست. امارات نشان داده که فاقد استقلال مورد انتظار در سیاست منطقه ای و بین المللی است و همانند سایر کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و حتی مصر در راستای عربستان قرار دارند. جا دارد تحلیلگران و سیاستمداران ایران با پرهیز از رویکردهای خوشبینانه با نگاه واقعگرایانه معطوف به دو متغیر قدرت و امنیت و لزوم تقویت آنها در برابر همسایگان جنوبی به تحلیل وضعیت منطقه ای ایران بپردازند
حسن ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۰۸:۰۹
حل اختلاف در صورتی امکان پذیر است که طرف عربستانی و اماراتی محدودیت های هود را پذیرفته و دست از تلاش بر ضد ایران بردارند. با قطع نیمی از صادرات نفت ، عربستان به خوبی این را فهمیده است حتی اگر در ظاهر حرف های دیگری بزنند.
حسن ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۰۸:۱۴
اگر نگاهی به تاریخ روابط عربستان با ایران بیاندازید بجز ایدان آزاری چیزی نمیربینید. عربستان با دادن پولومجاهدین خلق را تشکیل داد و آموزش آنها نیز توسط فلسطینی ها انجام شد. پس از انقلاب نیز حمایت بی شرمانه از صدام در جنگ ، حمایت از تشکیل و قدرت گیری طالبان بر ضد ایران ، تلاش برای حذف ایران از اقتصاد منطقه ، منع روابط اقتصادی با ایران ، تشکیل و حمایت از داعش ، همدستی با تندروهای امریکا بر ضد ایران ، تلاش برای کشاندن امریکا به جنگ با ایران و همدستی با اسراییل بر ضد ایران و ... را در کارنامه سیاه خود دارد.
حسین کاظمی ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۰۹:۱۵
واقعا چه نشانه ای مبنی بر مذاکره و حل اختلاف با عربستان و امارات وجود دارد متاسفانه در عالم واقعیت و خارج از دنیای دیزنی شماوضعیت بسیار خطر ناک بنظر میرسد و احتمال اینکه در چند روز آینده منتظر واکنش نظامی از سوی متحدین عربی باشیم بسیار زیاد است از نظر من فرصت حل اختلاف باعربستان و امارات به پایان رسیده است مگر معجزه ای در راه باشد . چگونه میتوان انتظار داشت دو کشوری که از کوچکترین روابط اجتماعی تا بزرگترین مسائل اقتصادی و سیاسیشان بر مبنای ئیدولژی تصمیمگیری میشوند انتظار رفتاری خلاف تمامی مسائل اعتقادیشان داشته باشند !
ابراهیم حسن پور ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۱۳:۳۳
یادداشت خوب و قابل توجهی نگاشته شده است.در عجبم که برخی دوستان مدعی اند که فرصت ترمیم روابط به انتها رسیده در حالیکه نمیدانند که در روابط بین الملل و علوم سیاسی،همین فرصت ها و تصمیم های به ظاهر کوچک و ناچیز میتوانند آینده و اتفاقات و تحولات پیش رو را رقم بزنند.بنظر من فرصت ترمیم روابط به قوت خود باقی است اگر که با دیده شک‌ و توطئه به آن نگاه نکنیم. پاراگراف آخر نویسنده هم بسیار قابل توجه است و چه خوب میشد که دستگاه دیپلماسی دولت که مدعی و خواهان تنش زدایی با عربستان و ایحاد ثبات و امنیت پایدار در منطقه است نیم‌نگاهی به آن کند.
سیدعلی شریعت پناه ۲۶ شهریور ۱۳۹۸ | ۱۴:۲۸
با تشکر از دوست عزیزم آقای منتظران..بله دقیقا در حال حاضر ضروری ترین نیاز عربستان، دیپلماسی و گفتگو با ایران است. این کشور به خوبی متوجه شده که نمیتواند در یمن پیروز نهایی باشد .نمی تواند به آمریکا و هیچ کشوری در نبرد احتمالی با ایران اعتماد و تکیه کند چرا که آمریکا نیز متوجه شده که تحمل هزینه حمله نظامی به ایران را ندارد و به خوبی از تبعات آن آگاه است.بنابراین اینکه عربستان و امارات دنبال تنش زدایی با ایران باشند یکی از احتمالات است بنابراین ایران نیز نباید بگذارد که فرصت دیپلماسی و حل اختلاف از بین برود و باید روی خوش به سعودی ها نشان دهد و حتی پیشتنهاد حل اختلاف و مذاکره بدهد، همانطور که در موضوع امنیت عبور از خلیج فارس پذیرای مقامات امنیتی امارات شد و از آن ها استقبال کرد.