خوانش گفتمانی یک فرمان نظامی

دیپلماسی ایرانی: مواضع رهبر انقلاب در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح، ابعاد ساختاری و راهبردی دکترین جدید دفاعی کشور را آشکار می‌سازد. این بیانات در شرایطی ابراز شده است که سایه تهدید به تکرار حملات نظامی یا تروریستی همچنان وجود دارد. این سخنان، هم‌زمان به حضور هشت‌ماهه ملت در میادین و استواری جبهه مقاومت در کشورهای مختلف می‌پردازد. این رویکرد برای مرزبندی در برابر تهدیدهای بیرونی شکل گرفته است. هدف آن تثبیت دکترین بازدارندگی حداکثری است. این دکترین بر پاسخی فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی استوار است. 

گفتمان مقام رهبری هم‌زمان سه کارکرد مشخص را دنبال می‌کند. نخست، حفظ انسجام و آمادگی نیروهای مسلح است. این هدف با پیوند زدن آن‌ها به حمایت ملی و بنیه معنوی تحقق می‌یابد. دوم، تثبیت رهبری معنوی و هم‌راستایی جبهه مقاومت در سطح منطقه دنبال می‌شود. سوم، نمایش قدرت و اراده پاسخ نامحدود به مخاطب بیرونی مد نظر است. این پیام به‌طور مشخص متوجه آمریکا و رژیم صهیونیستی است. دارایی‌های مادی و غیرمادی آن‌ها اکنون در بانک اهداف نیروهای مسلح جای گرفته است. 

این بیانات، بازتولیدکننده یک دکترین بازدارندگی تهاجمی است. در این چارچوب، تهدید دیگر یک وضعیت استثنایی به شمار نمی‌رود. تهدید به عنوان شرایطی دائمی و طبیعی تلقی می‌شود. در چنین فضایی، پاسخ به تهدید نیز فوری، نامحدود و غیرقابل پیش‌بینی تعریف شده است. هدف از این تعریف آن است که ابتکار عمل در تعیین زمان و مکان پایان درگیری‌ها، کاملاً در اختیار نیروهای مسلح و ملت ایران قرار گیرد. واژگان به کار رفته در این بیانات، حول یک تقابل بنیادین سازمان یافته‌اند. از یک طرف محور خودی قرار دارد. این محور شامل نیروهای مسلح، ملت، مقاومت و نظام اسلامی است. 

از طرفی دیگر محور مقابل تعریف می‌شود. این محور شامل آمریکا، صهیونیسم، بیگانگان ایران‌ستیز و مزدوران داخلی است. تمامی گزاره‌ها بر مبنای همین تقابل معنا می‌یابند. ساختار دستوری و وجهی این مواضع، سرشار از الزام و تکلیف است. 

کاربرد عبارت‌هایی نظیر باید روبه‌رو شود و مقرر کردند، دیده می‌شود. این ترکیب‌ها بیانات مطرح‌شده را از یک گزارش خبری صرف ارتقا می‌دهد. آن‌ها این بیانات را به یک سند فرمان‌گونه و دکترینی تبدیل می‌کنند. رهبر انقلاب در این جایگاه صرفاً به توصیف اوضاع نمی‌پردازند. ایشان در مقام تعیین تکلیف، قاعده‌گذاری و مرزبندی سخن می‌گویند. 

در برخی بخش‌های این اظهارات نیز فاعل انسانی حذف شده است. ساختار مجهول به کار رفته است. این شیوه این‌گونه القا می‌کند که پاسخ به تهدید یک قاعده عام و از پیش‌موجود است. این قاعده نیاز به اثبات ندارد. این قاعده تنها اجرا می‌شود. 

در نتیجه، بازدارندگی به امری بدیهی و طبیعی بدل می‌شود. این سخنان آگاهانه تجربیات جنگ های فعلی را به تجربه دفاع مقدس متصل می‌کنند. مقایسه حضور هشت‌ماهه ملت در میادین با ایستادگی هشت‌ساله جنگ تحمیلی را در امتداد یک تجربه تاریخی قرار می‌دهند. این ارجاع دو کارکرد دارد. هم مشروعیت تاریخی ایجاد می‌کند و هم با تکیه بر حافظه جمعی، هزینه روانی مقاومت را کاهش می‌دهد. چنان‌که رخدادهای اخیر نیز امری نوظهور شمرده نمی‌شوند. این رخدادها به عنوان بخشی از یک نبرد مستمر بازتعریف می‌شوند. 

ایشان با ترکیب بانک اهداف و قرار گرفتن در تیررس، دشمن را به موضوعی قابل فهرست‌بندی تبدیل می‌کنند. گسترش این اهداف به دارایی‌های غیرمادی انجام گرفته است. این امر ابعاد نرم و سایبری را نیز وارد معادله رزم می‌سازد. از سوی دیگر، عبارت بدون محدودیت جغرافیایی در بیانات ایشان ، دکترین دفاعی را از دفاع درون‌مرزی به کنش برون‌مرزی گسترش می‌دهند. این رویکرد در واقع سبب بی‌اثر کردن قید جغرافیا در سطح راهبردی می‌شود. همچنین در بیانات ایشان تقویت معماری اطلاعات نظامی و تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک نیز مورد تأکید قرار گرفته است. این اقدامات استقلال رزمی کشور را بیش از پیش تثبیت می‌کند. 

این بیانات، سه مخاطب را به طور هم‌زمان هدف قرار می‌دهد. مخاطب داخلی با تأکید بر حمایت ملی، بنیه معنوی، روحیه جهادی و توجه به معیشت نیروها ترغیب می‌شود. این ترکیب انگیزه‌های مادی و معنوی، انسجام ساختار را حفظ می‌کند. مخاطب منطقه‌ای با قدردانی از استواری جبهه مقاومت و طرح اصل «وحدت ساحات» همراه می‌سازد. اصل وحدت ساحات، پیش‌ران شکل‌گیری یک نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا تعریف شده است. این نظم نوین، زمینه اتحاد ملت‌ها و دولت‌های اسلامی را فراهم می‌سازد. هدف از این اتحاد، ایجاد تمدن نوین اسلامی است. 

در سطح بین‌المللی نیز با تثبیت قاعده پاسخ بی‌مرز و غیرقابل پیش‌بینی، هزینه هرگونه اقدام تهاجمی به شدت بالا می‌رود. در بررسی گفتمانی این بیانات، یک موضع‌گیری راهبردی محکم دیده می‌شود. این موضع‌گیری با زبانی تکلیفی، مرزهای کنش و پاسخ را تعیین می‌کند. گفتمان حاکم بر این بیانات، جغرافیا را از معادله بازدارندگی کنار می‌گذارد. زمان نیز به نفع دفاع ملی مصادره می‌شود. صراحت این مواضع در یک نکته اساسی خلاصه می‌شود. زمان و شرایط پایان حملات را نیروهای مسلح و ملت ایران رقم خواهند زد. بدین ترتیب، بازدارندگی حداکثری تثبیت می‌شود. این اصل به عنوان مهم‌ترین قاعده در معماری امنیت ملی و حکمرانی راهبردی کشور شناخته می‌شود.