دیپلماسی شهروندمحور هند

نویسنده: جیتندرا کومار تریپاتی، دیپلمات بازنشسته و سفیر سابق هند در آرژانتین، پاراگوئه و اروگوئه

دیپلماسی ایرانی: دیپلماسی به‌طور سنتی به معنای مدیریت روابط دوجانبه میان دولت‌ها تلقی می‌شد و عمدتاً بر مذاکرات مرتبط با عوامل سیاسی، اقتصادی و امنیتی تمرکز داشت. با این حال، با آغاز قرن حاضر و در پی تغییرات بنیادین در واقعیت‌های موجود ــ ناشی از جهانی‌شدن، پیشرفت سریع علم و فناوری و افزایش جابه‌جایی افراد ــ دامنه دیپلماسی نیز دگرگون و گسترده‌تر شد و ابعاد جدیدی مورد توجه قرار گرفت. هند نیز از این تحول مستثنی نماند و سیاست خارجی‌ای را در پیش گرفت که «دیپلماسی شهروندمحور» در کانون آن قرار دارد. این سیاست، رفاه، امنیت و منافع شهروندان کشور را در مرکز توجه قرار داده و شهروندان هندی را به بخش مهمی از تعاملات خارجی هند تبدیل کرده است؛ امری که به نوبه خود باعث شده وزارت امور خارجه هند نسبت به نیازهای آنان پاسخگوتر باشد.

این رویکرد چگونه شکل گرفت؟

تا پایان قرن گذشته، هندی‌های مقیم خارج از کشور و افراد هندی‌تبار جایگاه چندانی در سیاست‌های دولت نداشتند، زیرا تصور می‌شد آنان صرفاً برای تأمین منافع شخصی خود از هند مهاجرت کرده‌اند و نقشی در توسعه این کشور ندارند. اما در آغاز قرن حاضر، این واقعیت مورد توجه قرار گرفت که هندی‌های خارج از کشور نه‌تنها از طریق ارسال وجوه و سرمایه‌گذاری به اقتصاد سرزمین مادری خود کمک می‌کنند، بلکه در ساختارهای حکومتی کشورهای محل اقامتشان نیز نقش قابل‌توجهی دارند. اهمیت جامعه هندیان خارج از کشور را می‌توان از این واقعیت دریافت که جمعیت این جامعه در حال حاضر بیش از ۳۵٫۴ میلیون نفر است ــ یعنی بیشتر از مجموع جمعیت استرالیا و نیوزیلند ــ و تنها در سال مالی گذشته ۱۳۵٫۴۶ میلیارد دلار به هند حواله کرده است. علاوه بر این، بسیاری از افراد هندی‌تبار به مناصب مهمی در مؤسسات دانشگاهی و دولت‌های کشورهای محل اقامت خود دست یافته‌اند؛ موضوعی که اهمیت آنان را در محاسبات سیاست خارجی هند نشان می‌دهد. در سال‌های اخیر، دولت‌های هند توجه بیشتری به این ذخیره عظیم از استعداد و منابع نشان داده‌اند. برگزاری سالانه گردهمایی پراواسی (Pravasi Sammelan) و اعطای جوایز «پراواسی» نیز به گسترش ارتباط با چهره‌های برجسته جامعه هندیان خارج از کشور کمک کرده است. وزارت امور خارجه هند همچنین ابتکارات متعددی را برای تأمین رفاه شهروندان هندی که با اهداف کاری، تجاری یا تحصیلی به خارج از کشور سفر می‌کنند، در پیش گرفته است.

ویژگی‌های اصلی دیپلماسی شهروندمحور

این ابتکارات تمام مراحل، از درخواست گذرنامه و اخذ روادید گرفته تا سفر، اقامت امن در خارج و بازگشت به هند را دربر می‌گیرد. با توجه به افزایش شمار هندی‌هایی که قصد سفر به خارج از کشور دارند، دولت دفاتر جدید صدور گذرنامه ایجاد کرده، مراکز درخواست گذرنامه را در تمامی مناطق راه‌اندازی کرده، فرایندهای مربوطه را دیجیتالی ساخته و برای تسهیل سفرهای خارجی، تعداد فرودگاه‌های بین‌المللی را افزایش داده است. همچنین برنامه‌های آموزش و توجیه پیش از عزیمت (PDOT) اجرا شده و طرح بیمه «پراواسی بهاراتیا بیما یوجانا» برای تأمین پوشش بیمه‌ای هندی های خارج از کشور راه‌اندازی شده است. هند همچنین با هشت کشور توافق‌نامه‌های «مشارکت مهاجرت و جابه‌جایی» و با نوزده کشور توافق‌نامه‌های تأمین اجتماعی امضا کرده است تا شرایط کاری مناسبی برای نیروی کار هندی فراهم شود. اپلیکیشن e-Migrate  نیز برای آگاه‌سازی این شهروندان از قوانین و مقررات راه‌اندازی شده است. سامانه چندزبانه MADAD  به‌صورت شبانه‌روزی به شهروندان هندی نیازمند کمک خدمات ارائه می‌کند. این سامانه همچنین روادید کاری، وضعیت کارفرما و پوشش بیمه‌ای ارائه‌شده از سوی وی به نیروی کار متقاضی را بررسی می‌کند. دولت برای پاسخگویی بهتر به نیازهای شهروندان هندی در خارج، سفارتخانه‌ها و کنسولگری‌های بیشتری افتتاح کرده است. همچنین بخشی ویژه امور جامعه هندی، مستقل از بخش کنسولی، ایجاد شده تا بر رفاه هندی‌های ساکن در حوزه مأموریت هر نمایندگی نظارت کند. «صندوق رفاه جامعه هند» نیز در تمامی نمایندگی‌ها و مأموریت‌های دیپلماتیک هند در خارج از کشور ایجاد شده است تا در مواقع اضطراری، از طریق فراهم کردن سرپناه موقت، کمک‌های حقوقی و تهیه بلیت بازگشت به هند برای افراد بی‌بضاعت یا گرفتار، از شهروندان حمایت کند. علاوه بر این، سفارتخانه‌های هند به‌طور منظم نشست‌های عمومی برگزار می‌کنند تا مشکلات و شکایات جامعه هندی را شنیده و به آنها رسیدگی کنند. دولت هند همچنین چندین عملیات موفق برای نجات و تخلیه شهروندان هندی گرفتار در مناطق درگیر خشونت انجام داده است که عملیات‌های انجام‌شده در اوکراین، سودان جنوبی و یمن از جمله نمونه‌های اخیر آن هستند.

چالش‌ها

دیپلماسی شهروندمحور با چالش‌های خاص خود نیز مواجه است. افزایش شمار هندی‌هایی که با اهداف مختلف به خارج از کشور سفر می‌کنند، فشار زیادی بر نمایندگی‌های هند وارد کرده است؛ نمایندگی‌هایی که خود از کمبود نیروی انسانی و محدودیت منابع رنج می‌برند. کمک مؤثر به جامعه هندی در کشورهای جنگ‌زده نیز به دلیل شرایط بی‌ثبات این کشورها با دشواری‌هایی همراه است. علاوه بر این، انتشار اطلاعات نادرست از سوی واسطه‌ها و دلالان هندی و در شبکه‌های اجتماعی، در کنار تفاوت نظام‌های حقوقی کشورهای مختلف، بر پیچیدگی این مشکلات می‌افزاید.

مسیر پیش رو

اختصاص نیروی انسانی و منابع مالی کافی به نمایندگی‌های هند در خارج از کشور و آموزش مناسب کارکنان پیش از اعزام می‌تواند بخشی از این چالش‌ها را کاهش دهد. همچنین دوره‌های توجیهی پیش از عزیمت باید برای تمام هندی‌هایی که با هدف اشتغال یا تحصیل به خارج از کشور می‌روند اجباری شود. مقابله با واسطه‌ها و دلالانی که این افراد را با اطلاعات نادرست گمراه می‌کنند نیز اقدامی ضروری است.

نتیجه‌گیری

مایه خرسندی است که سرانجام اهمیت شهروندان در دیپلماسی هند مورد توجه قرار گرفته و دولت با رویکردی مثبت و هدفمند به مسائل آنان رسیدگی می‌کند. با اختصاص منابع بیشتر و برخورد جدی‌تر با واسطه‌ها و دلالان سودجو، دیپلماسی شهروندمحور هند بدون تردید می‌تواند نتایج و دستاوردهای بیشتری به همراه داشته باشد.