محدودیت‌های خلع سلاح گروه‌های مسلح طرفدار ایران

نویسنده: زهرا لادا، تحلیلگر ژئوپلیتیک با تمرکز بر ایران، عراق و شورای همکاری خلیج فارس

دیپلماسی ایرانی: در پی جنگ ۴۰ روزه با ایران، واشینگتن تلاش‌های خود را برای از بین بردن شبکه‌های مسلح منطقه‌ای تهران تشدید کرده و فشار بر بغداد را برای خلع سلاح شبه‌نظامیان مرتبط با ایران در عراق افزایش داده است، در حالی که مذاکراتی را با هدف خلع سلاح حزب‌الله در لبنان میانجیگری می‌کند.

در بحبوحه تنش‌های جدید و رو به افزایش با ایران، ایالات متحده به تلاش‌های خود برای خلع سلاح این بازیگران مرتبط با ایران ادامه داده است. علی الزیدی، نخست‌وزیر جدید عراق، در ۱۴ ژوئیه با ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در واشینگتن دیدار کرد تا در مورد سرمایه‌گذاری ایالات متحده در عراق گفت‌وگو کند – چیزی که مقامات آمریکایی بارها آن را به خلع سلاح شبه‌نظامیان مرتبط با ایران توسط بغداد و کنار گذاشتن رهبران آنها از سیاست مرتبط دانسته‌اند.

در حالی که برخی از این شبه‌نظامیان، از جمله عصائب اهل حق (AAH)، تمایل خود را برای خلع سلاح اعلام کرده‌اند، گروه‌های دیگری که روابط نزدیک‌تری با تهران دارند، مانند کتائب حزب‌الله و حرکت حزب‌الله النجباء، از این کار خودداری کرده‌اند. علاوه بر این، حتی گروه‌هایی مانند عصائب اهل الحق ممکن است اجرای این توافق را به تضمین‌هایی مبنی بر محافظت از منافع سیاسی و اقتصادی خود مشروط کنند.

در لبنان، چندین دور مذاکرات با میانجیگری ایالات متحده بین اسرائیل و لبنان به توافقی منجر شد که بر اساس آن بیروت به تدریج حزب‌الله را در ازای عقب‌نشینی اسرائیل از مناطق جنوبی لبنان خلع سلاح می‌کرد. تهران توافق ۲۶ ژوئن را به عنوان نقض تفاهم‌نامه ایالات متحده و ایران که پایان فعالیت نظامی ایالات متحده و اسرائیل در لبنان را خواستار بود، محکوم کرده است.

در حالی که هر دو ابتکار به عنوان تلاش برای تقویت حاکمیت دولت مطرح شده‌اند، در بحبوحه تنش‌های منطقه‌ای حل نشده و در نظام‌های سیاسی داخلی که این بازیگران مسلح همچنان عمیقاً در آن نفوذ دارند، در حال وقوع هستند.

این مقایسه سؤال گسترده‌تری را مطرح می‌کند: آیا شرایط داخلی و منطقه‌ای لازم برای خلع سلاح پایدار در واقع در عراق یا لبنان وجود دارد؟

خلع سلاح منطقه‌ای در بحبوحه تنش‌های ایران و آمریکا همچنان بعید است

تشدید تنش‌ها بین آمریکا و ایران، تلاش‌ها برای خلع سلاح گروه‌های مسلح عراقی نزدیک به ایران را پیچیده می‌کند. گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله و حرکت حزب‌الله النجباء – که نقش کلیدی در حملات به اماکن سیاسی، نظامی و تجاری آمریکا در طول جنگ اخیر داشتند – از نظر ایدئولوژیکی با تهران همسو هستند. ابوحسین الحمیداوی، دبیرکل کتائب حزب‌الله، در اوایل این ماه از بغداد خواست تا در برابر «پروژه‌های متکبرانه امپریالیستی» مقاومت کند و تأکید کرد که این گروه همچنان «به مقاومت اسلامی و سلاح‌های آن متعهد است.»

برخلاف سایر گروه‌های عراقی مرتبط با ایران – مانند سازمان بدر و عصائب اهل حق – که در طول سال‌ها عمیقاً در سیاست عراق ریشه دوانده‌اند، این سازمان‌ها از نظر سیاسی، ایدئولوژیکی و استراتژیک بیشتر با تهران همسو هستند. در نتیجه، آنها احتمالاً همچنان از خلع سلاح خودداری خواهند کرد، به‌ویژه در حالی که احتمال جنگ مجدد ایالات متحده و ایران زیاد است.

حزب‌الله لبنان صرف نظر از اینکه جنگ ایالات متحده، ایران و اسرائیل از سر گرفته شود یا خیر، بسیار بعید است که با خلع سلاح موافقت کند. این گروه در ۲ مارس، هم در حمایت از ایران در طول جنگ ۴۰ روزه و هم در پاسخ به حملات مکرر اسرائیل به لبنان، با وجود آتش‌بس امضا شده توسط هر دو طرف در نوامبر ۲۰۲۴، حملات موشکی و پهپادی به اسرائیل را از سر گرفت. در نتیجه، حتی پایان جنگ ایران و آمریکا بعید است که شرایطی را برای خلع سلاح آنها فراهم کند.

با این حال، حملات مجدد اسرائیل به ایران احتمالاً به از سرگیری حملات حزب‌الله به شمال اسرائیل و تهاجم بیشتر اسرائیل به لبنان منجر خواهد شد. درگیری مداوم بین حزب‌الله و اسرائیل، هرگونه تلاش بیروت برای اجرای توافق ۲۶ ژوئن را پیچیده‌تر خواهد کرد.

اجرای خلع سلاح

به نظر می رسد اهداف واشینگتن در عراق فراتر از خلع سلاح است. در ۲۳ ژوئن، جاشوا هریس، کاردار ایالات متحده اظهار داشت که گنجاندن بازیگرانی در دولت جدید عراق که ایالات متحده آنها را "تروریست" می‌داند، روابط ایالات متحده و عراق را غیرقابل اجرا می کند. بنا بر گزارش‌ها، این افراد، افراد وابسته به کتائب حزب الله، عصائب اهل الحق، حرکت حزب الله نُجَباء، کتائب سید الشهداء، کتائب امام علی و حرکت انصارالله العوفیه را شامل می‌شوند.

با این حال، گروه‌هایی مانند عصائب اهل الحق احتمالاً خلع سلاح را – علی‌رغم تعهد اخیرشان برای انجام این کار – بدون تضمین بغداد مبنی بر حفظ منافع سیاسی و اقتصادی آنها آغاز نخواهند کرد. چنین گروه‌هایی عمیقاً خود را در دستگاه سیاسی و امنیتی عراق جا داده‌اند و از این مواضع نفوذ قابل توجهی به دست آورده‌اند. در نتیجه، مشخص نیست که بغداد چگونه می‌تواند چنین دستوری را اجرا کند.

اجرای قانون در لبنان نیز همچنان یک مسئله است. در توافقنامه اسرائیل و لبنان که در ۲۶ ژوئن امضا شد، نیروهای مسلح لبنان (LAF) در دو منطقه خلبانی در جنوب رودخانه لیتانی مستقر شدند و جنگجویان حزب الله را در آنجا خلع سلاح کردند. با این حال، شواهد کمی وجود دارد که LAF قادر به انجام این کار است. در ۳ مارس، بیروت تمامی فعالیت‌های نظامی و امنیتی حزب‌الله را ممنوع کرد، اما ثابت کرد که قادر به اجرای این تصمیم نیست.

خطرات درگیری های مدنی

یک روند خلع سلاح اجباری در عراق به طور قابل قبولی منجر به درجاتی از درگیری داخلی خواهد شد. در سال‌های گذشته نیز چنین بوده است. درگیری‌های چند روزه در منطقه سبز بغداد در اوت ۲۰۲۲ پس از آنکه دیگر احزاب سیاسی جاه‌طلبی‌های صدر در مجلس قانون‌گذاری را مانع شدند آغاز شد.

در صورتی که بغداد برای کنار گذاشتن همه رهبران شبه نظامیان از مناصب دولتی اقدام کند، یا در صورتی که مقامات تلاش کنند گروه‌هایی مانند کتائب حزب الله یا حرکت حزب الله النُجَباء را به خلع سلاح مجبور کنند، بدون دخالت تهران در این روند، قابل قبول است. برآورد می شود که مقاومت اسلامی در عراق (IRI) به تنهایی حدود ۵۰هزار جنگجو و زرادخانه های قابل توجهی از جمله سلاح های سبک، موشک، پهپادهای مسلح و تسلیحات سنگین را در اختیار داشته باشد.

در غیاب حل و فصل گسترده‌تر منطقه‌ای، تلاش‌ها برای خلع سلاح حزب‌الله احتمالاً توسط همان پویایی‌های امنیتی و سیاسی محدود می‌شوند که تلاش‌های مشابه در جاهای دیگر را ناکام گذاشته است. به‌ویژه، تلاش‌های LAF برای خلع سلاح اجباری حزب‌الله در معرض خطر شعله‌ور شدن مجدد درگیری‌های داخلی در کشور است.

منبع: کرسنت ریسرچ سنتر / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱