کارزار پهپادی روسیه بر فراز اروپا

نویسنده: چارلی ادواردز پژوهشگر ارشد در حوزه استراتژی و امنیت ملی

دیپلماسی ایرانی: کارزار پهپادی روسیه بر فراز اروپا، که احتمالاً با کمک کشتی‌های «ناوگان سایه» در حال فعالیت در آب‌های بین‌المللی امکان‌پذیر شده، شکاف‌های مهمی را در پدافند هوایی، اختیارات حقوقی و انسجام سیاسی کشورهای متحد آشکار کرد و نشان داد که آستانه لازم برای واکنش جمعی، بالاتر از آن چیزی است که بازدارندگی اروپا تاکنون بر پایه آن بنا شده بود.

بین اوت ۲۰۲۴ تا فوریه ۲۰۲۶، پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور (UAV) در حریم هوایی دوازده کشور عضو ناتو و همچنین ایرلند به پرواز درآمدند. این رخدادها بارها به تعطیلی مراکز اصلی هوانوردی تجاری، اختلال در عملیات نظامی و نفوذ به پیرامون برخی از حساس‌ترین تأسیسات دفاعی اروپا انجامید؛ از جمله پایگاه‌های اشتراک‌گذاری هسته‌ای که میزبان بمب‌های هسته‌ای گرانشی B61-12 آمریکا هستند و نیز پایگاه زیردریایی‌های حامل موشک‌های بالستیک فرانسه در Île Longue.

این گزارش ارزیابی می‌کند که به احتمال بسیار زیاد، کرملین یک کارزار پهپادی علیه اروپا را هدایت کرده است. همچنین برآورد می‌شود که به احتمال زیاد کشتی‌های مرتبط با روسیه و «ناوگان سایه» به‌عنوان سکوهای پرتاب و بازیابی پهپادها، در چارچوب جنگ نامتعارف گسترده‌تر کرملین علیه اروپا، مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این کارزار پهپادی (عمدتاً در نیمه دوم سال ۲۰۲۵) با مصونیت عملیاتی قابل‌توجهی در آسمان اروپا اجرا شد و هم مجموعه‌ای از موفقیت‌های تاکتیکی برای کرملین و هم یک شکست راهبردی برای پدافند هوایی متحدان را رقم زد.

موفقیت کرملین بر یک درک راهبردی ساده استوار بود: معماری پدافند هوایی اروپا برای شناسایی و مقابله با تهدیدهای متعارف هوایی در یک میدان نبرد شناخته‌شده طراحی شده است؛ نه برای مقابله با پهپادهای نسبتاً ارزان ‌قیمت و نفوذهای قابل‌انکار که هدفشان آشکار کردن شکاف‌ها در سامانه‌های کشف، تصمیم‌گیری و اختیارات قانونی است، در حالی که همچنان پایین‌تر از آستانه‌ای باقی می‌مانند که واکنش جمعی متحدان را برانگیزد.

استدلال [این مقاله] این نیست که هر مورد مشاهده‌شده تحت هدایت روسیه بوده یا هر گزارش الزاماً به یک پهپاد مربوط می‌شده؛ بلکه این است که الگوی کلی مشاهدات پهپادی را نمی‌توان صرفاً با خطای تشخیص، فعالیت کاربران تفریحی پهپاد یا مزاحمت‌های پراکنده توضیح داد. انتساب مسئولیت همچنان یکی از چالش‌های اصلی دولت‌های اروپایی است و تاکنون هیچ‌یک از آن‌ها به‌صورت علنی روسیه را مسئول این پروازها ندانسته یا از وجود یک کارزار هماهنگ پهپادی روسیه در اروپای غربی و شمالی سخن نگفته‌اند. به گفته برخی مقام‌های اروپایی که در جریان این پژوهش با آنان گفت‌وگو شده، یکی از دلایل این امر آن بوده که دولت‌های مربوطه بیشتر بر واکنش ملی خود متمرکز بودند تا اینکه رخدادهای پراکنده در سراسر اروپا را به یکدیگر مرتبط کنند.

گزارش‌های منابع باز درباره هر یک از رخدادهای ثبت‌شده در مجموعه داده‌های این گزارش نشان می‌دهد که کارزار کرملین، هم شکاف‌های سیاسی در درون ائتلاف ناتو را آشکار کرد و هم از فاصله میان توانایی‌های نظامی کشورهای اروپایی و اختیاراتی که دولت‌هایشان حاضر به اعطای آن بودند، بهره برد. افزون بر این، این کارزار بارها و به‌صورت آشکار نشان داد که آستانه لازم برای اعمال مجازات جمعی علیه عاملان، بالاتر از آن چیزی است که راهبردهای بازدارندگی اروپا پیش‌تر فرض می‌کردند.

این کارزار احتمالاً چندین هدف را دنبال می‌کرد، از جمله:

- سنجش سرعت واکنش و آستانه‌های تصمیم‌گیری سامانه‌های پدافند هوایی متحدان و ساختارهای فرماندهی نظامی و غیرنظامی؛

- شناسایی آسیب‌پذیری‌های زیرساخت‌های حیاتی، از جمله مراکز غیرنظامی دو منظوره، گره‌های لجستیکی پشتیبان اوکراین و تأسیسات مرتبط با بازدارندگی هسته‌ای متحدان؛

- تحمیل هزینه‌های اقتصادی و روانی بر جوامع اروپایی از طریق اختلال در هوانوردی غیرنظامی و کاهش اعتماد عمومی به امنیت حریم هوایی؛ 

- عادی‌سازی نقض‌های محدود حریم هوایی در سطحی پایین‌تر از آستانه‌ای که موجب واکنش مستقیم نظامی متحدان شود.

ارزیابی اصلی [مقاله] این است که معماری کنونی اروپا برای مقابله با پهپادها (Counter-UAV) هنوز با سطح تهدید متناسب نیست؛ با وجود آنکه ناتو، اتحادیه اروپا و دولت‌های ملی توجه بیشتری به این موضوع معطوف کرده‌اند. سامانه‌های شناسایی هنوز یکدست و فراگیر نیستند، اختیارات قانونی میان کشورها پراکنده و ناهماهنگ است، گزینه‌های واکنش اغلب نامتناسب هستند و فرایند انتساب مسئولیت همچنان آنقدر کند است که نتواند بازدارندگی به‌ موقع ایجاد کند.

موفقیت‌های تاکتیکی کرملین در بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های پدافند هوایی اروپا، در عین حال محدودیت‌های توان اطلاعاتی روسیه را نیز آشکار کرد. پس از آنکه در سال ۲۰۲۲ شمار زیادی از افسران اطلاعاتی روسیه از پایتخت‌های اروپایی اخراج شدند و زیرساخت اطلاعاتی کرملین در اروپا به ‌شدت تضعیف شد، این کشور ناچار شد برای جمع‌آوری اطلاعات به مجموعه‌ای از راه‌حل‌های جایگزین متوسل شود. کارزار پهپادی همچنین کاستی‌های روسیه در توان تصویربرداری ماهواره‌ای و شناسایی را، به‌ویژه در مقایسه با پشتیبانی فضایی نظامی و تجاری گسترده‌ای که اوکراین و کشورهای عضو ناتو در اختیار دارند، نمایان ساخت.

بلندپروازانه‌ترین پاسخ جمعی اروپا، ابتکار دفاع پهپادی اروپا (European Drone Defence Initiative – EDDI)، با هدف ایجاد یک معماری سراسری و ۳۶۰ درجه برای مقابله با پهپادها طراحی شده است و قرار است تا پایان سال ۲۰۲۶ به توان عملیاتی اولیه دست یابد. با این حال، پارلمان اروپا در ژانویه ۲۰۲۶ به این نتیجه رسید که EDDI از چابکی و انسجام لازم برای دستیابی به نتایجی مقیاس‌پذیر برخوردار نیست. مهم‌تر از همه، حتی اگر این ابتکار به‌طور کامل عملیاتی شود، تنها زمانی می‌تواند با پهپاد مقابله کند که آن پهپاد وارد حریم هوایی اروپا شده باشد؛ این سازوکار هیچ اختیار یا مأموریتی برای اقدام علیه کشتی‌ای که پهپاد را پرتاب کرده است، ندارد.

منبع: انستیتو بین المللی مطالعات استراتژیک لندن / ترجمه: معین نیک طبع