حمله آمریکا به دبستان میناب نقض فاحش حقوق بین الملل

نویسنده: امیر بی پروا، پژوهشگر حقوق بین‌الملل و‌ فعال حقوق بشر

دیپلماسی ایرانی: در  ۲۸ فوریه ۲۰۲۸ در اولین ساعت تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران دبستان شجره طیبه شهر میناب به‌طور متعدد هدف حمله موشک‌های تاماهاک آمریکا قرار گرفت که طی این حمله موشکی ۱۶۸ کودک‌ دانش‌آموز و تعدادی از معلمان و ‌افراد غیرنظامی دیگر به شهادت رسیدند. این اتفاق یکی از غم‌انگیزترین لحظات این جنگ غیرقانونی بود که به‌عنوان یک اقدام وحشیانه در حافظه افکار عمومی جهان ‌‌ناظران بین المللی ثبت شد.

حقوق بین‌الملل عهده‌دار حفظ صلح و ‌امنیت بین المللی و حمایت از فرد انسانی است و قواعد برجسته در حمایت از افراد به ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر به‌ویژه کودکان در مخاصمات مسلحانه را داراست.

اولا، به موجب ماده ۲۷ کنوانسیون چهارم ژنو تمام افراد غیرنظامی باید از خشونت در مخاصمات مسلحانه معاف شوند. ماده ۲۷کنوانسیون چهارم ژنو دلالت بر اصل تمایز در حقوق بین‌الملل بشردوستانه دارد که هدف قراردادن دانش‌آموزان مدرسه نقض فاحش اصل تمایز به عنوان یکی از اصول عرفی حقوق بین‌الملل بشردوستانه و ماده ۲۷ کنوانسیون چهارم ژنو است.

علاوه بر این به موجب مفاد مواد ۵۱ و ۵۷ پروتکل اول الحاقی کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو حمله مستقیم به غیرنظامیان ممنوع است و ‌طرفین درگیری ملزم به انجام اقدامات احتیاطی در هدف قرار  دادن غیر نظامیان است که این مطلب موید اصول عرفی تمایز و احتیاط در حقوق بین‌الملل بشر دوستانه است.

به موجب ماده ۷۷ پروتکل اول الحاقی کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو دولت‌ها به حفاظت ویژه از کودکان در مخاصمات مسلحانه تعهد دارند.

کنوانسیون حقوق کودک به عنوان سند الزام‌آور بین‌المللی که بیشتر محتوای آن ارزش حقوق بین‌الملل عرفی را دارد هدف قرار دادن و استفاده از کودکان را در مخاصمات مسلحانه را ممنوع کرده است. به موجب ماده ۳۸ کنوانسیون حقوق کودک هدف قرار دادن کودکان در مخاصمات مسلحانه ممنوع است.

در حمله آمریکا به دبستان میناب حقوق بین‌الملل بشردوستانه به‌صورت فاحش نقض شده و این نقض فاحش جنایت جنگی است.

موشک‌های تاماهاک آمریکا یک دبستان را هدف قرار داده که تعداد موشک‌ها دلیل بر عمدی بودن ارتکاب جنایت جنگی است.

موشک‌های تاماهاک به یک دبستان اصابت کرده که دبستان دارای دیوار بوده و از کلیه اماکن مجاور آن به وسیله دیوار جدا شده بوده و دارای ورودی جدا از اماکن همجوار بوده و ورودی مجزا از خیابان است که تصاویر ماهواره‌ای از سال‌های قبل دلالت بر این دارند که دبستان از کلیه اماکن مجاور آن جدا بوده است. در زمان حمله دانش‌آموزان در مدرسه بوده‌اند که حضور تعداد بالای دانش‌آموز در مدرسه موید کاربری آموزشی مدرسه است. بنابر گزارش دیده‌بان حقوق بشر عکس‌های ماهواره‌ای در زمان حمله و مدت‌ها قبل از حمله نشان می‌دهند که سال‌هاست که محل مورد اصابت موشک‌ها مدرسه است.

در هدف قرار دادن مدرسه میناب اصول ذیل نقض شده است:

- اصل تمایز یا تفکیک نقض شده زیرا که حسب تصاویر ماهواره‌ای مدرسه مشخص است و از دهه‌ٔهای قبل مدرسه از اماکن مجاور جدا بوده و با توجه با اینکه شلیک آمریکایی‌ها با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و هوش مصنوعی بوده تفکیک برای آنها بسیار ساده بوده است و ‌با وجود تکنولوژی پیشرفته و دقت اصل تفکیک را نقض کرده‌اند.

- اصل احتیاط نقض شده است. به موجب قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه در صورت هدف قراردادن اهداف نظامی که در نزدیکی آنها اماکن غیر نظامی است و همچنین بنابر مفاد قطعنامه۲۶۰۱شورای امنیت، باید کلیه اقدامات احتیاطی انجام شود تا به اماکن و اشخاص غیر نظامی آسیبی وارد نشود.

- اصل تناسب ایجاب می‌کند که آسیب‌های ناشی از اقدام نظامی متناسب باشد اما حمله به مدرسه و‌ کشتن دانش‌آموزان با اصل تناسب مغایرت دارد و نقض فاحش حقوق بین‌الملل بشردوستانه است.

ثانیا، حقوق بین‌الملل چه حمایت‌هایی برای تحقق عدالت نسبت به جنایت میناب و کودکان حقوق بین‌الملل بشر دوستانه می‌تواند فراهم کند؟

حمایت‌های قضایی حقوق بین‌الملل از قربانیان جنایت جنگی آمریکا در دبستان میناب در یک نگاه کلی سه قسم می‌شود:

اول، در کنوانسیون‌های جهارگانه ژنو به دیوان بین‌الملل دادگستری به عنوان مرجع صالح برای حل اختلاف در اجرا و تفسیر معاهدات اشاره نشده است و از سوی دیگر آمریکا عضو پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون‌ها و کنوانسیون حقوق کودک نیست لذا مبنایی قانون برای اعمال صلاحیت دیوان بین‌الملل دادگستری وجود ندارد. ‌از سوی دیگر سندی دال بر رضایت آمریکا بر پذیرش صلاحیت دیوان بین‌الملل دادگستری وجود ندارد لذا دیوان بین‌الملل دادگستری فاقد صلاحیت است.

دوم، به جهت عدم عضویت ایران و آمریکا در دیوان بین الملل کیفری دیوان بین الملل کیفری فاقد صلاحیت است و ارجاع پرونده به دیوان بین‌الملل کیفری از سوی شورای امنیت به علت حق پتو آمریکا غیر ممکن است. پذیرش صلاحیت موردی دیوان نیز جالب‌های خاص خود را دارد و از سوی دیگر تجربه‌های پرونده‌های افغانستان و ونزوئلا علیه آمریکا در دیوان بین‌الملل کیفری که با اعمال زور و تحریم آمریکا نسبت به قضات دیوان مواجه شد عملا عدم کارآیی دیوان بین‌الملل کیفری را برابر آمریکا را نشان داد .

سوم، به نظر می‌رسد اعمال صلاحیت جهانی در کشور هایی که جنایت جنگی را در حقوق کیفری خود جرم انگاری کرده  نسبت به آن صلاحیت جهانی قائل شده‌اند، می‌تواند در تعقیب و محاکمه جنایتکاران آمریکایی مؤثر باشد که نمونه پرونده حسن هابره در بلژیک در این باره مثال مناسبی است.

حمایت‌های غیر قضایی در سطح بین المللی عبارت از این است:

یک، شورای حقوق بشر در این باره در ۲۷ مارس جلسه‌ای برگزار کرد که در آن جلسه اعضای شورا به اتفاق اعلام کردند که حمله به دبستان میناب نقض فاحش حقوق بشر است، اما عدم صدور قطعنامه و عدم تشکیل کمیته حقیقت‌یاب از نظر حقوقی موضع شورا را منفعل و قابل انتقاد جدی نشان می‌دهد.

دوم، حق وتوی آمریکا در شورای امنیت مانع جدی شورای امنیت است و ‌شورای امنیت در این زمینه ناکارآمد است.

سوم، مجمع عمومی این ظرفیت را دارد با مشارکت افکار عمومی و دولت‌ها علیه آمریکا یک اجماع سیاسی در محکومیت جنایت جنگی آمریکا فراهم کند.

با توجه با مدارک موجود و آستانه اقدامات آمریکا نقض فاحش حقوق بین‌الملل بشردوستانه انجام شده و حمله آمریکا به دبستان میناب مصداق آشکار جنایت جنگی است.

آمریکا همیشه تلاش می‌کند از چنگال عدالت بین‌المللی از طریق عدم پذیرش مسئولیت و تعهدات بین المللی فرار کند که لازم است بازیگران بین‌المللی با همکاری و مشارکت موجبات حمایت از قربانیان این جنایت جنگی را فراهم کند.