درس دوم: رهایی از تنهایی استراتژیک

نویسنده: راس هریسون عضو ارشد و سردبیر مجموعه کتاب در موسسه خاورمیانه است. او نویسنده کتاب رمزگشایی از سیاست خارجی ایران است که توسط بلومزبری در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.

دیپلماسی ایرانی: جنگ ایران و عراق دومین درس ماندگار را تقویت کرد: ایران در نهایت تنها ایستاده است. تقریباً همه دولت های عربی از عراق حمایت کردند، در حالی که هم ایالات متحده و هم اتحاد جماهیر شوروی نیز به سمت بغداد متمایل شدند. این امر به مفهوم تنهایی استراتژیک، یک ویژگی ساختاری درک شده از موقعیت ایران، که با سابقه طولانی سلطه آن توسط قدرت های بزرگ تقویت شده است، سخت‌تر شد. بیگانگی جمهوری اسلامی تا حد زیادی به خود تحمیل شده بود، زیرا شعارها و اظهارات آن درباره صدور انقلاب بیشتر همسایگانش را تهدید می کرد. با این وجود، درک انزوای استراتژیک بخشی از ذهنیت ایرانیان شد.

این تصور استراتژی ایران را برای چندین دهه شکل داد. تهران به جای تکیه بر اتحادهای رسمی با دولت ها، به دنبال امنیت از طریق بازیگران غیردولتی در سایه بود و خود را در ساختارهای سیاسی و امنیتی کشورهای شکننده، از جمله لبنان، عراق، سوریه و یمن جا داد. «محور مقاومت» حاصل، صرفاً ایدئولوژیک نبود. این یک پاسخ راهبردی بود به آنچه رهبران ایران به عنوان انزوای دائمی ژئوپلیتیکی می‌دانستند.

این استراتژی هزینه های واقعی را به همراه داشت. در حالی که نفوذ منطقه‌ای ایران را گسترش داد و ظاهری از بازدارندگی ایجاد کرد، دشمنی اعراب خلیج‌فارس را عمیق‌تر کرد، زیرا بسیاری تهران را کمتر به‌عنوان یک قدرت دفاعی می‌دانستند تا یک بازیگر تجدیدنظرطلب که حاکمیت اعراب را تضعیف می‌کند. به طرز متناقضی، پادزهر ایران برای تنهایی استراتژیک، انزوای آن را تقویت کرد.

جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵، که در آن ایالات متحده و اسرائیل به طور مشترک به ایران حمله کردند و لایه‌ای از پرسنل امنیتی جمهوری اسلامی و چندین دارایی غنی‌سازی هسته‌ای ایران را از بین بردند، این حس انزوا را تقویت کرد. اگرچه روسیه و چین روابط مستحکمی با ایران داشتند، اما هر دو در حاشیه ماندند و تنها از طریق لفاظی و دیپلماتیک کم‌برخوردار حمایت کردند.

سوال این است که آیا ایران با خروج از جنگ ۲۰۲۶ اولویت کافی برای بهبود اقتصادی برای مشارکت در دیپلماسی سازنده با همسایگان عرب خلیج فارس قائل است؟ اقدامات ایران در طول جنگ آسیب جدی به روابط این کشور با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس وارد کرده، اما تهران ممکن است سعی کند از تردیدهای کشورهای عربی در اعتماد به آمریکا بهره‌برداری کند و این واقعیت را بازی کند که واشینگتن جنگ را آغاز کرده است تا آنها را به تعامل با جمهوری اسلامی وادار کند. تهران تلاش خواهد کرد تا کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، تمام وزن خود را که هم وابسته به واشینگتن و هم از نظر جغرافیایی در برابر ایران آسیب پذیر هستند، احساس کنند. با این حال، اگر جنگ ادامه یابد و حملات ایران در زمان جنگ به کشورهای حاشیه خلیج فارس به میراث تعیین کننده آن تبدیل شود، انزوای استراتژیک به جای کاهش می تواند عمیق تر شود.

منبع: میدل ایست اینستیتیوت 

ادامه دارد...