ترسیم افق مناسبات ایران با همسایگان جنوبی در پیام جدید آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای

نویسنده: سیدرضا قزوینی

دیپلماسی ایرانی: همان‌گونه که پیش‌بینی می‌شد آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، هم‌زمان با مناسبت چهلمین سال‌روز شهادت رهبر انقلاب و موضوع آتش‌بس و مذاکرات پیش رو، پیامی را صادر کرد. رهبری انقلاب در بخشی کوتاه از پیام مطول خود، به طور مستقیم کشورهای عرب همسایه جنوبی ایران را مورد خطاب قرار داده است. نکات بیان شده در این پیام را می‌توان راهگشای شناخت افق مناسبات تهران با این کشورها در شرایط پس از جنگ دانست. در طول این جنگ پایگاه‌ها و امکانات نظامی و رهگیری، راداری و اطلاعاتی آمریکا و برخی کشورهای غربی دیگر در خاک کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، برای حملات نظامی و بمباران مناطق مختلف ایران، رهگیری موشک‌ها و پهپادهای ایرانی شلیک شده به سمت اراضی اشغالی و پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه مورد استفاده قرار گرفت. براساس برخی گزارش‌ها و اطلاعات منتشر شده، برخی از این کشورها، در این جنگ به‌طور مستقیم به ایفای نقش نظامی پرداختند و رئیس جمهوری آمریکا نیز با نام بردن از برخی از این کشورها، همکارهای آنان را مورد تمجید قرار داد. 

مقامات این کشورها بدون اتخاذ موضع مناسب در محکومیت تجاوز علیه ایران، برخلاف اصول حسن هم‌جواری، ایران را به عنوان دشمن خود توصیف کردند.

با این حال پیام جدید آیت الله خامنه ای درخصوص همسایگان جنوبی را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد. توصیه و دعوت، گله و انتقاد و در نهایت ارائه راه حل.

ایشان در بخش نخست به همسایگان جنوبی توصیه کردند تا «درست ببینند و درست درک کنند و در جای درست بایستند و به وعده‌های دروغین شیاطین بدگمان باشند». آیت‌الله خامنه‌ای در بخش دیگر با گله‌گذاری از این کشورها که تاکنون موضعی مناسب اتخاذ نکرده‌اند فرمودند «ما هنوز منتظر واکنش مناسبی از سوی شما هستیم تا برادری و خیرخواهی خود را به شما نشان دهیم». آیت الله خامنه‌ای سپس در بخش سوم، راه حل و شرط خود را به این کشورها که در حقیقت ناشی از اعتماد از دست‌رفته ایران به همسایگان جنوبی است این‌گونه بیان می‌کند: «این [نشان دادن برادری ایران] صورت نمی‌گیرد مگر با اعراض شما از مستکبران که هیچ فرصتی را برای تحقیر شما و استثمارتان از دست نمی‌دهند».

این دومین بار است که در یک ماه، رهبری جدید انقلاب اسلامی ایران، همسایگان و خصوصا کشورهای جنوبی را مورد خطاب خود قرار می‌دهد.

در پیام قبلی، که نخستین پیام دوره رهبری بود، ایشان ضمن اشاره به تمایل خود به ارتباط گرم و سازنده با همه همسایگان و اعتقاد به لزوم دوستی، استفاده دشمن متجاوز از برخی پایگاه های نظامی که در کشورهای منطقه دایر کرده و برای هجوم به ایران مورد استفاده قرار گرفته است را مورد انتقاد قرار داد وتوصیه به تعطیلی زودتر پایگاه ها کردند. نکته قابل توجه ایشان در آن پیام، تأکید مجدد و همیشگی ایران بر این مطلب بود که تهران به دنبال سلطه و استعمارگری در منطقه نیست بلکه آماده اتحاد و رابطه متقابل گرم و صمیمانه با همه همسایگان است.

پیام دوم را می‌توان عصاره و خلاصه پیام نخست قلمداد کرد با این تفاوت که علاوه بر گله کردن از این کشورها بابت عدم اتخاذ واکنش مناسب نسبت تجاوز انجام شده به ایران، بر ادامه انتظار منطقی ایران از این کشورها برای تعیین تکلیف با متجاوزان و شرط اعراض این کشورها از مستکبران برای بهبود مناسبات تأکید شده است.

محتوای پیام جدید رهبر انقلاب را می‌توان به مثابه این دانست که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پس از جنگ، متفاوت از قبل و متکی به واقعیت‌های میدانی رخ‌داده در این جنگ ترسیم خواهد شد. همان‌گونه که مقامات ارشد کشور بارها تأکید کرده‌اند که شرایط ایران پس از جنگ در همه ابعاد متفاوت از ایران پیش از جنگ خواهد بود. 

به طور منطقی می‌توان انتظار داشت که سیاست خارجی ایران با جهان، منطقه و همسایگان، در گرو رفتار و نقش‌آفرینی آنها در این جنگ خواهد بود. طبیعتا به حکم هم‌جواری، ایران مسیر انتقام و دشمنی با کشورهای همسایه همکاری کننده با متجاوزان را در پیش نخواهد گرفت، که اگر این‌گونه بود، باید شاهد تلفات بالای انسانی در این میان شهروندان خود در انتقام از شهادت صدها و هزاران شهروند بی‌گناه ایرانی می‌بودند، اما هر گونه رفتار برادرانه ایران و بازگشت اعتماد، به تغییر رویه آنها در همراهی با دشمنان مردم ایران منوط خواهد بود.

در یک کلام، جمهوری اسلامی ایران در عهد رهبری جدید، همچون دوران رهبری فقید؛ همچنان به تقویت روابط گرم و سازنده با همه همسایگان خود مایل است اما، اعتماد از دست رفته ایران که از همراهی و همکاری این کشورها با متجاوزان در جنگ ضدمیهنی اخیر ناشی بوده است، چاره‌ای برای این کشورها جز اعتمادآفرینی از طریق فاصله‌گیری با دشمنان و متجاوزان باقی نمی‌گذارد.